मुंबई : ५०० रुपयांच्या बनावट नोटांचे प्रमाण वाढत असल्याची बाब विविध अहवालांतून समोर आली असून नागरिकांनी व्यवहार करताना विशेष सावधगिरी बाळगावी, असे आवाहन करण्यात आले आहे. अलीकडील काळात महाराष्ट्रातील मुंबई, अकोला आणि कोल्हापूरसह विविध ठिकाणी ५०० रुपयांच्या बनावट नोटा जप्त करण्यात आल्या आहेत. त्यामुळे रोख व्यवहार करताना नोटेची बारकाईने तपासणी करणे आवश्यक ठरत आहे. तज्ज्ञांच्या मते, बनावट नोटा ओळखण्यासाठी काही महत्त्वाच्या सुरक्षा वैशिष्ट्यांकडे लक्ष देणे गरजेचे आहे. अनेक बनावट नोटांवर ‘RESERVE BANK OF INDIA’ या शब्दांमध्ये स्पेलिंगची चूक आढळून येते. काही प्रकरणांमध्ये ‘RESERVE’ ऐवजी ‘RESARVE’ असे चुकीचे शब्द छापलेले दिसून आले आहेत. तसेच नोटेतील इतर मुद्रणातील त्रुटीही बनावटपणाचे संकेत ठरू शकतात. खऱ्या ५०० रुपयांच्या नोटेमध्ये असलेला सुरक्षा धागा नोट तिरपी केल्यावर हिरव्या रंगातून निळ्या रंगात बदलतो, तर बनावट नोटांमध्ये हा बदल सहसा दिसून येत नाही. याशिवाय नोटेवरील महात्मा गांधी यांचा वॉटरमार्क प्रकाशात स्पष्टपणे दिसतो. अंध व्यक्तींसाठी तयार करण्यात आलेला उजव्या बाजूचा उठावदार चौकटीचा भाग आणि त्यातील ‘५००’ अंक स्पर्शाने जाणवतात, तर बनावट नोटांमध्ये हा भाग सपाट असू शकतो. नोटेच्या मध्यभागी डाव्या बाजूस देवनागरी लिपीतील ‘५००’ हा अंकही स्पष्टपणे छापलेला असतो. नागरिकांनी रोख रकमेचे व्यवहार करताना ही सुरक्षा वैशिष्ट्ये तपासूनच नोट स्वीकारावी. संशयास्पद नोट आढळल्यास त्वरित जवळच्या बँकेशी किंवा पोलिसांशी संपर्क साधण्याचे आवाहन करण्यात आले आहे.
५०० रुपयांची नोट खरी आहे की बनावट, हे तपासण्यासाठी खालील १५ स्टेप्स एकामागून एक फॉलो करा:
१. प्रकाशात तपासायच्या ५ स्टेप्स (Light Test) :
- स्टेप १: नोट प्रकाशासमोर सरळ धरा. डाव्या बाजूच्या रिकाम्या चौकटीत ५०० हा आकडा पारदर्शक दिसेल.
- स्टेप २: नोट डोळ्यांसमोर ४५ अंशाच्या कोनात (आडवी) धरा. महात्मा गांधींच्या उजव्या बाजूच्या पट्टीवर लपलेला 500 हा आकडा स्पष्ट होईल.
- स्टेप ३: मध्यभागी डाव्या बाजूला देवनागरी लिपीत ५०० लिहिले आहे का ते पाहा.
- स्टेप ४: नोटेच्या अगदी मध्यभागी महात्मा गांधींचे चित्र व्यवस्थित छापलेले आहे का ते तपासा.
- स्टेप ५: गांधीजींच्या चष्म्याजवळ अगदी बारीक अक्षरात ‘RBI’ आणि ‘500’ असे सूक्ष्म लेखन (Micro lettering) दिसेल.
२. धागा आणि रंगात बदल पाहण्याच्या ४ स्टेप्स (Color Test) :
- स्टेप ६: नोटेमधील उभ्या सुरक्षा धाग्यावर (Security Thread) ‘भारत’ आणि ‘RBI’ लिहिलेले असते.
- स्टेप ७: नोट किंचित तिरपी करा. हा सुरक्षा धागा हिरव्या रंगावरून निळ्या रंगात बदलताना दिसेल.
- स्टेप ८: उजव्या बाजूला खाली हिरव्या रंगात ५०० हा आकडा छापलेला असतो.
- स्टेप ९: नोट पुन्हा तिरपी केल्यास, या ५०० आकड्याचा रंगसुद्धा हिरव्यावरून निळा होतो.
३. पांढरा भाग आणि नंबर पॅनेलच्या ३ स्टेप्स (Watermark & Numbers) :
- स्टेप १०: गव्हर्नरच्या स्वाक्षरीच्या बाजूला असलेल्या पांढऱ्या भागावर (Watermark विंडो) प्रकाशात महात्मा गांधींचे चित्र आणि फिकट ५०० हा आकडा दिसेल.
- स्टेप ११: डाव्या बाजूला वर आणि उजव्या बाजूला खाली असलेले नोटेचे नंबर तपासा. हे नंबर लहान आकाराकडून मोठ्या आकाराकडे (Ascending Order) जातात.
- स्टेप १२: उजव्या बाजूला खाली अशोक स्तंभाचे (Ashoka Pillar) चिन्ह छापलेले असते.
४. बोटाने स्पर्श करून ओळखण्याच्या ३ स्टेप्स (Touch Test – अंध व्यक्तींसाठी) :
- स्टेप १३: महात्मा गांधींचे चित्र, अशोक स्तंभ आणि आरबीआयचे सील यांवर बोट फिरवा. हे भाग खडबडीत आणि उठावदार (Raised Printing) जाणवतील.
- स्टेप १४: अशोक स्तंभाच्या अगदी वर एक उठावदार चौकोन (Circle/Square) आहे, ज्याच्या आत स्पर्शाने जाणवणारे ५०० लिहिलेले असते.
- स्टेप १५: नोटेच्या डाव्या आणि उजव्या दोन्ही बाजूंच्या कडांवर ५ उठावदार रेषा (Bleed Lines) असतात, ज्या हाताला स्पर्श करताना सहज जाणवतात.
