छत्रपती शिवाजी महाराजांचे नाव महाराष्ट्रात मोठ्या अभिमानाने आणि आदराने घेतले जाते. दरवर्षी १९ फेब्रुवारीला शिवजयंती राज्यभरात मोठ्या थाटामाटात साजरी केली जाते. ६ जून १६७४ रोजी शिवाजी महाराजांचा राज्याभिषेक दिनही साजरा केला जातो. सुमारे साडेतीनशे वर्षांपूर्वी शिवाजी महाराजांनी हजारो लोकांच्या उपस्थितीत रायगड किल्ल्यावर राज्याभिषेक विधी पूर्ण केला होता. इतिहासात अनेक राजे, सम्राट होऊन गेले ज्यांनी जनकल्याणाची कामे केली, ते लोक आजही स्मरणात आहेत. छत्रपती शिवाजी महाराज सुद्धा असेच महान राज्यांपैकी सर्वोच्च फळीतील महान शासक होते ज्यांनी समता, बंधुता आणि न्याय या मूल्यांवर आधारित स्वराज्याची स्थापना केली. त्यांनी आपल्या कारकिर्दीत कोणताही भेदभाव न करता लोककल्याणाची कामे केली. त्यामुळे इतकी वर्षे उलटून गेल्यानंतरही लोक त्यांची आठवण ठेवतात.
छत्रपती शिवाजी महाराज हे फक्त हिंदूंचेच राजे होते का ?
शिवाजी महाराजांना त्यांच्या राजकीय स्वार्थासाठी हिंदू शासक म्हणून चित्रित केले जात आहे. शिवाजी महाराजांसारख्या दिग्गज व्यक्तिमत्त्वाला केवळ हिंदू धर्माच्या चौकटीतून पाहणे योग्य ठरेल का? शिवाजी महाराजांचे विशाल व्यक्तिमत्व केवळ धर्माचे रक्षक म्हणून मांडणे म्हणजे आपल्याच महापुरुषांचा मान कमी करण्यासारखे आहे. शिवाजी महाराजांचे जीवन सांगते की त्यांनी आपल्या कारकिर्दीत उच्च आदर्श मांडला. संत, पीर औलिया तसेच सर्व धर्मांचा त्यांनी खऱ्या मनाने आदर केला. त्यामुळेच त्यांनी स्वराज्य स्थापन केले तेव्हा स्थानिक मराठ्यांसह महाराष्ट्रातील मोठ्या संख्येने मुस्लिमांनीही त्यांना साथ दिली. त्या काळात शिवाजी महाराजांच्या सैन्यात राहिलेल्या मराठ्यांना शिवाजीचे मावळे म्हणतात. या मावळ्यांमध्ये हजारो मुस्लिमांचाही सहभाग होता. त्यामुळे आजही कोल्हापूर, साताऱ्यातील मुस्लिम बांधव शिवाजी जयंतीच्या मिरवणुकीत मोठ्या थाटामाटात सहभागी होतात. शिवाजी महाराजांच्या कारकिर्दीत लोककल्याण, न्याय आणि परस्पर बंधुत्वाला विशेष प्राधान्य दिले गेले. त्यामुळेच ते आजही लोकांच्या हृदयात आहेत.
शिवाजी महाराजांचे घराणे सुफी संतांचा खूप आदर करायचे. त्यांच्या आजोबांनी त्यांच्या दोन मुलांची नावे शाहजी आणि शरीफजी मुस्लिम पीर बाबा शाह शरीफ यांच्या नावावर ठेवली होती. खुद्द शिवाजी महाराजांना सुफी संत बाबा याकूत यांच्याबद्दल नितांत आदर असायचा. ते कोणत्याही महाजावर जायचे तेव्हा प्रथम बाबांकडे आशीर्वाद मागायचे. त्यांच्या काळात त्यांनी अनेक खानकांसाठी दिव्याची व्यवस्थाही केली होती. शिवरायांच्या काळात स्त्रियांना विशेष मान दिला जात असे. युद्धाच्या काळातही महिलांच्या स्वाभिमानाच्या सुरक्षेची पूर्ण काळजी घेतली जात असे. कल्याणच्या राज्यपालाच्या पराभवानंतर त्यांची सुंदर सून शिवाजी महाराजांसमोर मांडण्यात आली. आपल्या सरदाराच्या या कृतीची त्याला खूप लाज वाटली. त्याने त्या मुस्लिम महिलेची माफी मागितली आणि तिला आपल्या आईप्रमाणे बोलावले. यासोबतच या महिलेला पूर्ण राज्य सन्मानाने मायदेशी परतण्याची व्यवस्थाही करण्यात आली होती.
शिवाजी महाराजांचा आपल्या मुस्लिम सैनिकांवर अतूट विश्वास होता. शिवाजी महाराजांच्या प्रचंड सैन्यात ६० हजारांहून अधिक मुस्लिम सैनिक होते. त्यांनी एक मजबूत नौदलही स्थापन केले होते, या नौदलाची संपूर्ण कमान मुस्लिम सैनिकांच्या हाती होती. सागरी किल्ल्यांचे व्यवस्थापन बाग दोर दर्या सारंग, दौलत खान, इब्राहिम खान सिद्दी मिस्त्री यांसारख्या अनुभवी मुस्लिम गव्हर्नरांकडे सोपवण्यात आले होते. शिवाजी महाराजांचे औदार्य आणि कार्यशैली पाहून रुस्तमोजमान, हुसेन खान, कासम खान असे अनेक मुस्लिम सरदार विजापूर संस्थान सोडून सातशे पठाणांसह शिवाजी महाराजांना येऊन मिळाले. सिद्दी हिलाल हे शिवाजी महाराजांच्या जवळच्या सरदारांपैकी एक होते. सिद्दी हिलालने शिवाजीसोबत अनेक आघाड्यांवर आपले शौर्य दाखवले.
शिवाजी महाराजांच्या सैन्यात बहुतेक तोफखाना मुस्लिम सैनिकांचा असायचा. या तोफखान्याचा प्रमुख इब्राहिम खान होता. तर शमाखान, इब्राहिमखान हे घोडदळाच्या तुकडीचे प्रमुख होते. सिद्दी इब्राहिम हा शिवरायांच्या खास अंगरक्षकांपैकी एक होता. अफझलखानाशी झालेल्या चकमकीत सिद्दी इब्राहिमने आपला जीव धोक्यात घालून शिवाजी महाराजांना वाचवले. पुढे शिवाजी महाराजांनी त्यांची फोंडा किल्ल्याचा प्रमुख म्हणून नियुक्ती केली. महाराज आणि त्यांचे मुस्लिम सहकारी यांचे एकमेकांशी घट्ट नाते असावे याची साक्ष सर्व तथ्ये देतात.
शिवाजी महाराज जेव्हा आग्रा किल्ल्यात नजरकैदेत होते, तेव्हा मदारी मेहतर नावाच्या मुस्लिम व्यक्तीने त्यांच्या तुरुंगातून पळून जाण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली होती. जिवाची पर्वा न करता शिवाजी महाराजांचे रूप धारण करून ते निर्भयपणे शत्रूंच्या मध्ये जाऊन बसले. शिवाजी महाराजांनी आपल्या धर्मनिरपेक्ष भूमिकेने सर्वधर्मीय सहकाऱ्यांची मने जिंकली होती, म्हणूनच ते आपल्या राजासाठी प्राण द्यायला तयार झाले. काझी हैदर हे पर्शियन भाषेचे अभ्यासक होते. शिवाजी महाराजांनी त्यांची वकील म्हणून नियुक्ती केली होती. प्रशासनातील पत्रव्यवहार आणि करार आणि गुप्त योजना यामध्ये त्यांचा मोठा वाटा असायचा. एकदा एका हिंदू सरदाराने काझी हैदरबद्दल शंका व्यक्त करून महाराजांना सावध राहण्याचा सल्ला दिला. त्यावर शिवाजी महाराज त्यांना लगेच म्हणाले, “प्रामाणिकपणा कुणाचे जात पाहून होत नाही, तो त्या व्यक्तीच्या कर्तृत्वावर अवलंबून असतो”.
शिवाजी महाराजांच्या राज्याभिषेकाची तयारी फार पूर्वीपासून सुरू झाली होती. रायगडाच्या आजूबाजूला नवीन इमारती बांधल्या जात होत्या, तसेच नवीन मंदिरे बांधली जात होती, एके दिवशी महाराज बांधकामाचा आढावा घेण्यासाठी रायगडावर पोहोचले. राजवाड्यात परत आल्यावर त्यांनी सरदारांना विचारले की तुम्ही शहरात आलिशान मंदिरे बांधली आहेत, पण माझ्या स्वतःच्या मुस्लिम प्रजेसाठी मशीद कुठे आहे? या दिशेला कोणाचेच उद्दिष्ट नव्हते हे उघड आहे.राजाच्या आदेशावरून लगेचच राजवाड्याच्या समोरच मशीद बांधली गेली. आजही त्याचे अवशेष किल्ल्याजवळ आहेत.आजही शिवाजी आणि अफझलखानचा संघर्ष हिंदू-मुस्लिम रंगाने मांडला जातो. पण अफझलखानाच्या मृत्यूनंतर खुद्द शिवाजी महाराजांनीच अफझलखानाचा मृतदेह इस्लामी रितीरिवाजांनुसार दफन करण्यात यावा असा आदेश दिल्याने अफझलखानाची पक्की कबरही बनवण्यात आली. तसेच त्यांच्या मुलांनाही माफी देण्यात आली. शत्रूशी असे वागण्याचे उदाहरण इतिहासात क्वचितच सापडते.इतिहासातील या सर्व घटनांवरून हे सिद्ध होते की शिवाजी महाराज आणि मुघल यांच्यात कोणतेही धार्मिक वर्चस्वाचे युद्ध झाले नाही. अनेकदा राजांचे परस्पर संघर्ष राजकीय हेतूंसाठी किंवा स्वार्थासाठी असायचे. शिवाजी महाराजांच्या कारभाराची आणि जीवनशैलीची जाणीव आपल्या सर्वांना असणे अत्यंत आवश्यक आहे.
