समाजाची खरी ताकद ही फक्त त्याच्या आर्थिक, भौतिक किंवा तांत्रिक प्रगतीत नसते, तर समाजातील लोकांची एकमेकांसाठी असलेली संवेदनशीलता, नाती, कर्तव्यभावना आणि परस्पर सहयोगी संस्कृती यांत असते. व्यक्तीला व्यक्तीशी जोडणारा आणि समाजाला अधिक मानवी बनवणारा जो सर्वात महत्त्वाचा सेतू आहे, तो म्हणजे ‘स्वयंसेवा’ होय. आधुनिक जगातील वाढत चाललेला व्यक्तिकेंद्रीवाद, उपभोक्तावाद आणि भौतिक स्पर्धा यांच्या गर्जनेतही स्वयंसेवेचे निस्वार्थ मूल्य अजूनही अढळ आहे आणि हीच स्वयंसेवेची माती जागतिक पातळीवर समाजातील बदलांचे बीज रोवते. स्वयंसेवेचे महत्व अधोरेखित करण्यासाठी संयुक्त राष्ट्रसंघाने ०५ डिसेंबर हा दिवस ‘आंतरराष्ट्रीय स्वयंसेवक दिन’ म्हणून घोषित केला. स्वयंसेवकांविषयी कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा हा दिवस आपल्याला या सामाजिक कार्यकर्त्यांच्या योगदानाची जाण करून देतो आणि अधिकाधिक लोकांना समाजासाठी काहीतरी करण्याची प्रेरणा देतो. स्वयंसेवा म्हणजे केवळ एखाद्या संस्थेशी जोडले जाणे किंवा त्यांच्या माध्यमातून काम करणे एवढेच नव्हे; ती एक मानवी प्रवृत्ती आहे. स्वयंसेवा ही नोकरी नसते, त्यासाठी पगार नसतो; पण त्यात समाधान, आत्मिक आनंद आणि समाजकारणाची अनुभूती असते. व्यक्ती जेव्हा निस्वार्थपणे, कोणतेही भौतिक अपेक्षा न ठेवता समाजातील इतरांच्या कल्याणासाठी काम करते, तेव्हा त्या कार्यात निर्माण होणारा मूल्यांचा, अनुभवांचा आणि भावनांचा संयोग समाजबांधणीची मूळ व्याख्या तयार करतो. समाजशास्त्रीय दृष्टीने स्वयंसेवा ही सामाजिक ऐक्य, सहकार्य, समता आणि मानवी हक्कांच्या संरक्षणाला बळ देणारी प्रक्रिया आहे. ती सामाजिक समस्यांवर उपाय शोधण्यासाठी नागरी समाजाला सक्रिय करते आणि लोकतांत्रिक मूल्ये दृढ करते. भारतातील लोकजीवनात स्वयंसेवेची परंपरा अत्यंत प्राचीन आहे. आपल्याकडे दान, सेवा, सहकार्य, परोपकार यांना नेहमीच सर्वोच्च स्थान देण्यात आले आहे. धर्म, अध्यात्म, संतपरंपरा, भिक्षादान, अन्नदान, वृक्षारोपण, जलसंधारण, वाचनालये, लोकशिक्षण, स्वातंत्र्यलढा या सर्व क्षेत्रांत स्वयंसेवकांनी निभावलेली निर्णायक भूमिका महत्त्वाची असून यासाठी इतिहास साक्षीदार आहे. महात्मा गांधींच्या ‘सर्वोदय’ आणि ‘सार्वजनिक कल्याण’ या संकल्पनांनी स्वयंसेवेचे व्यापक आणि वैज्ञानिक रूप स्पष्ट केले. आधुनिक काळातील स्वयंसेवा ही केवळ लोककल्याणापुरती मर्यादित नसून, ती पर्यावरण, आरोग्य, शिक्षण, महिला सक्षमीकरण, बालहक्क, मानवाधिकार, अपंगकल्याण, प्राणीसंवर्धन, आपत्ती व्यवस्थापन, आणि जनसहभागाच्या सर्व बाबींमध्ये अत्यंत परिणामकारक ठरलेली आहे. सामाजिक बांधिलकी जपण्याची भूमिका निभावताना स्वयंसेवक समाजातील विषमता आणि अन्यायाविरुद्ध जनजागृती करतात, सत्ता आणि प्रशासनाला उत्तरदायी ठेवतात, तसेच दुर्लक्षित समुदायांना आधार देण्यासाठी पुढाकार घेतात. समाजशास्त्रीय दृष्टिकोनातून पाहता स्वयंसेवा सामाजिक भांडवल निर्माण करते. समाजातील विश्वास, नातेसंबंध आणि एकात्मता वाढविण्यात स्वयंसेवेची क्षमता अद्वितीय आहे. स्वयंसेवक जेव्हा एखाद्या समस्येला भिडतात, तेव्हा ते फक्त त्या समस्येचा उपचार करत नाहीत, तर त्या समस्येच्या कारणांचा वेध घेतात. त्यामुळे सामाजिक बदलाची प्रक्रिया गतीमान होते. स्वयंसेवेचा एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे या माध्यमातून नागरीकांमध्ये ‘असण्याची’ आणि ‘योजनेचा सक्रिय भाग असल्याची’ भावना मजबूत होते. हीच भावना व्यक्तीला समाजाच्या विकासात स्वतःचे अस्तित्व अधोरेखित करण्याची प्रेरणा देते. स्वयंसेवेची आवश्यकता आज अधिक तीव्रतेने जाणवते कारण जग वेगाने बदलत आहे. तंत्रज्ञान आणि अर्थकारणाच्या झपाट्याने होणाऱ्या वाढीमुळे अनेक नवीन सामाजिक प्रश्नद उभे राहत आहेत. बेरोजगारी, मानसिक आरोग्य, कुपोषण, नैसर्गिक आपत्ती, डिजिटल दरी, भटक्या विमुक्त समुदायांचे प्रश्न, वृद्धांची काळजी, मुलांवरील अत्याचार, सायबर गुन्हे, जलवायू परिवर्तन आणि प्रदूषण अशा अनेक समस्या सरकार किंवा प्रशासन एकटी हाताळू शकत नाहीत. हे सत्य आपण कोविड-19 महामारीच्या काळात प्रत्यक्ष अनुभवले, जेव्हा स्वयंसेवकांनी आरोग्य यंत्रणेसोबत हातात हात घालून मोठ्या प्रमाणात जनतेला मदत केली. रुग्णालयांमध्ये मदत, अन्नदान, औषध व ऑक्सिजनची उपलब्धता करून देणे, जनजागृती मोहीमा, समुपदेशन या सर्व आघाड्यांवर कार्यरत असलेल्या स्वयंसेवकांनी समाजातील आशेचा दिवा प्रज्वलित ठेवला.
आज स्वयंसेवा ही युवांची ओळख बनत चालली आहे. तरुणाईच्या ऊर्जेला योग्य दिशा देणारी ही एक महत्त्वाची संधी आहे. राष्ट्रीय सेवा योजना (NSS), राष्ट्रीय छात्रसेना (NCC), रेडक्रॉस, स्काउट-गाईड, युवा मंडळे, स्वयंसेवी संस्था (NGO) यांच्यामाध्यमातून लाखो युवक समाजकार्यात सक्रिय झाले आहेत. त्यांच्या माध्यमातून निर्माण झालेले नेतृत्व सामाजिक परिवर्तनाचे इंजिन बनले आहे. स्वयंसेवा युवकांना जीवनदृष्टी देताना समाजाला विकासाचा हात देत राहते. तरुणांची नवोन्मेषी विचारशक्ती आणि स्वयंसेवेची संवेदनशीलता यांचे एकत्रीकरण हे समाजहिताचे सर्वात मजबूत सूत्र आहे. पण स्वयंसेवेच्या या तेजस्वी चित्रामागे काही आव्हाने देखील आहेत. अनेक स्वयंसेवी संस्था पारदर्शकतेअभावी किंवा राजकीय स्वार्थाच्या विळख्यात अडकतात, तर काही ठिकाणी स्वयंसेवकांचे शोषणही होते. योग्य प्रशिक्षण, सुरक्षा आणि मानसिक आधाराची कमतरता दिसून येते. तसेच, स्वयंसेवा ही फक्त सामाजिक प्रतिमा निर्माण करण्याचे साधन आहे, असा गैरसमजही कुठेकुठे आढळतो. म्हणूनच स्वयंसेवेचे संस्थाकरण करताना मूल्यशिक्षण, व्यावसायिक प्रशिक्षण, तसेच नैतिक तत्वांचा आग्रह ही आवश्यक बाब आहे. स्वयंसेवा म्हणजे फक्त फोटो काढून सामाजिक माध्यमांवर टाकणे नव्हे; तर प्रत्यक्ष जिथे तुटलेल्या हातांना आधार द्यायचा आहे, जिथे डोळे आसवे पुसण्याची वाट पाहत आहेत, जिथे एखादी आकांक्षा उजेडाच्या शोधात आहे, तिथे पोहोचणे हे स्वयंसेवेचे खरे ध्येय आहे. स्वयंसेवेची व्यापक स्वीकार्यता वाढवण्यासाठी समाजातील प्रत्येक घटकाने आपली भूमिका जागृत केली पाहिजे. कुटुंबातील मूल्यशिक्षण, शाळा-कॉलेजमधील सामाजिक उपक्रम, प्रशासनाची सहकार्यनीती, माध्यमांची सकारात्मक भूमिका, आणि नागरी समाजाचे भान या सर्वांचा समन्वय आवश्यक आहे. व्यक्तीच्या विकासात स्वयंसेवेची थेट भूमिका आहे कारण स्वयंसेवा व्यक्तीला आत्मनिष्ठा, संवेदनशीलता, जबाबदारीची जाणीव, नेतृत्वगुण आणि सामाजिक ज्ञान यांचे भांडार उपलब्ध करून देते. त्यातून निर्माण होणारी ‘सोशल आयडेंटिटी’ व्यक्तीचे जीवन अधिक अर्थपूर्ण करते. मानवतेचे अस्तित्व टिकवायचे असेल, तर समाजात परस्पर सहकार्याची संस्कृती अधिक दृढ करावी लागेल. स्वयंसेवेची शक्ती ही फक्त देण्यात नसून जोडण्यात आहे. ती वर्ग, जात, धर्म, भाषा, लिंग, वंश अशा सर्व भिंती मोडून टाकते आणि सर्वांना समान दर्जा देते. स्वयंसेवक जेव्हा एखाद्या घरात अन्नाचा तुकडा पोहोचवतात, तेव्हा त्या घरातील माणसांमध्ये समाजाविषयी विश्वास निर्माण होतो. जेव्हा ते एखाद्या मुलाला शिक्षण मिळवून देतात, तेव्हा त्या मुलाच्या भविष्यात आशेचा दिवा पेटतो. जेव्हा ते जखमी निसर्गाला वृक्षारोपणाद्वारे मोबदला देतात, तेव्हा पृथ्वीचा श्वास दीर्घकाळ टिकतो. ही शक्ती कोणत्याही योजना, बजेट किंवा धोरणाने निर्माण केली जाऊ शकत नाही ती फक्त मनाने दिलेली असते. ‘आंतरराष्ट्रीय स्वयंसेवक दिन’ आपल्याला आठवण करून देतो की प्रत्येक व्यक्ती समाजासाठी महत्त्वाची आहे. आपल्या थोड्याश्या प्रयत्नात कोणाचातरी संपूर्ण जग दडलं असतं. आज जगात करोडो स्वयंसेवक आपली स्वार्थरहित सेवा देत आहेत आणि मानवी मूल्यांचा झेंडा उंचावत आहेत. त्यांची ही कृतिशीलता समाजाला दिशा देते, मानवतेला आधार देते आणि भविष्यासाठी आशेचा किरण ठरते. या दिवशी समाजातील सर्व स्वयंसेवकांचे मनःपूर्वक अभिनंदन करून आपण सर्वांनीही आपल्या क्षमतेनुसार समाजासाठी काहीतरी करण्याचा संकल्प करायला हवा. जग बदलण्यासाठी मोठ्या क्रांतींची गरज नसते; एखादी छोटी सेवा, एखादे घेतलेले पाऊल, एखादे समजूतदार नाते — एवढ्यानेही परिवर्तनाची प्रक्रिया सुरू होते. कधी कधी एखाद्याची स्मितही जग बदलू शकते. म्हणूनच, आजचा दिवस आपल्याला पुन्हा एकदा सांगतो सेवा हीच मानवतेची खरी भाषा आहे. आपण सर्वांनी एकमेकांसाठी जगलो, तर जगही आपल्यासाठी जगेल. “मनाची उदारता म्हणजेच स्वयंसेवा, आणि स्वयंसेवा म्हणजेच मानवतेचा सर्वात सुंदर चेहरा होय.” या व्रताला, या संस्काराला, या मानवी मूल्याला शतशः वंदन!
डॉ. राजेंद्र बगाटे (लेखक, समाजशास्त्राचे अभ्यासक आहेत)
