नवी दिल्ली : सरकारी योजनांचा लाभ घेणे किंवा भारतीय नागरिकत्व सिद्ध करणे यासाठी पासपोर्टचा वापर करता येतो का, याबाबत नागरिकांमध्ये अनेकदा संभ्रम निर्माण होत असतो. या पार्श्वभूमीवर केंद्रीय परराष्ट्र मंत्रालयाने महत्त्वपूर्ण स्पष्टीकरण दिले आहे. मंत्रालयाच्या मते, भारतीय पासपोर्ट हा प्रामुख्याने परदेश प्रवासासाठी वापरला जाणारा अधिकृत दस्तऐवज आहे. मात्र, तो भारताच्या नागरिकत्वाचा अंतिम आणि निर्विवाद पुरावा मानला जाऊ शकत नाही. भारतातील पासपोर्ट सेवा व्यवस्था, आंतरराष्ट्रीय प्रवासातील सुलभता आणि नागरिकांना अधिक वेगवान सेवा देण्यासाठी सुरू असलेल्या सुधारणांबाबत आयोजित विशेष बैठकीत ही माहिती देण्यात आली. भारतीय नागरिकांना सुरक्षित, जलद आणि आधुनिक सुविधा उपलब्ध करून देण्यावर केंद्र सरकारचा भर असल्याचे यावेळी स्पष्ट करण्यात आले. तसेच भारतीय पासपोर्टची आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील विश्वासार्हता आणि ताकद वाढवण्यासाठी विविध तांत्रिक सुधारणा करण्यात येत असल्याचेही सांगण्यात आले.
पासपोर्ट सेवेत मोठे बदल :
१. पासपोर्ट मिळण्याचा कालावधी कमी
- डिजिटल प्रक्रियेमुळे अनेक प्रकरणांमध्ये अवघ्या ५ कार्यदिवसांत पासपोर्ट जारी केला जात आहे.
- पासपोर्ट सेवा केंद्रांमध्ये अर्जदारांचा वेळही मोठ्या प्रमाणात वाचत आहे.
- अनेक ठिकाणी अर्ज प्रक्रिया ४५ मिनिटांपेक्षा कमी वेळेत पूर्ण होत आहे.
२. चिपयुक्त ई-पासपोर्टची अंमलबजावणी
- देशभरात टप्प्याटप्प्याने चिपयुक्त ई-पासपोर्ट जारी केले जात आहेत.
- नवीन पासपोर्टमध्ये सुरक्षित इलेक्ट्रॉनिक चिप बसवण्यात येत आहे.
- या चिपमध्ये धारकाची जैविक आणि ओळखविषयक माहिती सुरक्षित स्वरूपात साठवली जाते.
- यामुळे बनावट कागदपत्रे आणि ओळख फसवणुकीवर नियंत्रण मिळवण्यास मदत होणार आहे.
३. पासपोर्ट सेवा केंद्रांचे जाळे विस्तारले
- देशभरातील पासपोर्ट सेवा केंद्रांची संख्या मोठ्या प्रमाणात वाढवण्यात आली आहे.
- सध्या ५४५ केंद्रांमधून नागरिकांना सेवा दिली जात आहे.
- यावर्षी आणखी २० नवीन केंद्रे सुरू करण्याचे नियोजन आहे.
- २०२७ पर्यंत प्रत्येक लोकसभा मतदारसंघात किमान एक पासपोर्ट सेवा केंद्र सुरू करण्याचे उद्दिष्ट ठेवण्यात आले आहे.
४. दुर्गम भागांपर्यंत सेवा
- दुर्गम आणि ग्रामीण भागातील नागरिकांसाठी विशेष फिरती पथके कार्यरत आहेत.
- या उपक्रमामुळे गेल्या वर्षभरात सुमारे ३ लाख नागरिकांना लाभ मिळाला आहे.
परराष्ट्र मंत्रालयाने स्पष्ट केले आहे की, पासपोर्ट हा महत्त्वाचा ओळख दस्तऐवज असला तरी नागरिकत्वाचा अंतिम पुरावा म्हणून त्याचा स्वतंत्रपणे वापर करता येत नाही. नागरिकत्वाशी संबंधित बाबींमध्ये संबंधित कायदेशीर कागदपत्रे आणि सक्षम प्राधिकरणांनी जारी केलेले पुरावे अधिक महत्त्वाचे मानले जातात. दरम्यान, तंत्रज्ञानाच्या मदतीने पासपोर्ट सेवा अधिक वेगवान, सुरक्षित आणि नागरिकाभिमुख करण्यासाठी सरकारकडून सातत्याने प्रयत्न सुरू असल्याचेही मंत्रालयाने नमूद केले आहे.
