भारतीय समाज परिवर्तनाच्या इतिहासात महात्मा जोतिराव फुले हे नाव एका तेजस्वी, धाडसी आणि दूरदृष्टी असलेल्या समाजक्रांतिकारकाचे प्रतीक म्हणून उभे राहते. ११ एप्रिल हा त्यांचा जन्मदिन केवळ स्मरणाचा दिवस नसून, तो समाजातील अन्यायाविरुद्ध उभे राहण्याची प्रेरणा देणारा दिवस आहे. महात्मा फुले यांनी भारतीय समाजातील खोलवर रुजलेल्या विषमतेच्या रचनेला आव्हान देत एक नवीन सामाजिक दृष्टिकोन निर्माण केला. त्यांच्या कार्याचा मूलभूत आधार हा मानवमुक्ती, समता, शिक्षण आणि न्याय या मूल्यांवर आधारित होता. त्यांनी आपल्या आयुष्याचा प्रत्येक क्षण समाजातील दुर्बल, वंचित आणि शोषित घटकांच्या उन्नतीसाठी समर्पित केला. महात्मा फुले यांचा जन्म ११ एप्रिल १८२७ रोजी पुणे येथे झाला. त्या काळात जातिव्यवस्थेचे वर्चस्व इतके प्रबळ होते की, खालच्या जातीतील लोकांना शिक्षण, सामाजिक प्रतिष्ठा आणि संधी यांपासून वंचित ठेवले जात होते. अशा वातावरणात वाढत असताना जोतिरावांना लहानपणापासूनच सामाजिक अन्यायाची जाणीव झाली. शिक्षण घेत असताना त्यांना अनुभवलेल्या अपमानास्पद घटनांनी त्यांच्या मनात प्रश्न निर्माण केले की मानव मानवामध्ये भेद का? काही लोकांना उच्च का मानले जाते आणि काहींना नीच का? या प्रश्नांची उत्तरे शोधण्याचा त्यांचा प्रवास पुढे समाजक्रांतीच्या मार्गावर घेऊन गेला. महात्मा फुले यांनी शिक्षणाला समाजपरिवर्तनाचे सर्वात प्रभावी साधन मानले. त्यांच्या मते, शिक्षणामुळेच अज्ञान, अंधश्रद्धा आणि गुलामीची मानसिकता दूर होऊ शकते. म्हणूनच त्यांनी सर्वप्रथम शिक्षणाच्या क्षेत्रात काम सुरू केले. विशेषतः स्त्रीशिक्षणाच्या बाबतीत त्यांनी घेतलेला पुढाकार ही त्या काळातील सर्वात मोठी सामाजिक क्रांती होती. त्यांनी आपल्या सहचारिणी सावित्रीबाई फुले यांच्या सहकार्याने १८४८ मध्ये पुण्यात मुलींसाठी पहिली शाळा सुरू केली. या घटनेने भारतीय समाजाच्या इतिहासात एक नवा अध्याय सुरू झाला. त्या काळात स्त्रियांना शिक्षण देणे म्हणजे सामाजिक नियमांचे उल्लंघन मानले जात होते. स्त्रियांना घराच्या चौकटीतच राहण्याची सक्ती होती. शिक्षण मिळाल्यास त्या बंडखोर बनतील, अशी भीती समाजातील उच्चवर्णीयांना वाटत होती. अशा परिस्थितीत महात्मा फुले आणि सावित्रीबाई फुले यांनी अत्यंत धाडसाने हे कार्य हाती घेतले. सावित्रीबाई फुले शाळेत जाताना लोक त्यांच्यावर दगडफेक करत, चिखल फेकत, अपमानास्पद शब्द वापरत; पण त्यांनी या सर्व अडचणींना तोंड देत आपले कार्य अखंडपणे सुरू ठेवले. या संघर्षातून स्त्रीशिक्षणाची चळवळ अधिक बळकट झाली. महात्मा फुले यांनी केवळ मुलींसाठीच नव्हे, तर अस्पृश्य आणि वंचित घटकांसाठीही शाळा सुरू केल्या. त्यांनी समाजातील सर्व स्तरांतील लोकांना शिक्षणाची संधी उपलब्ध करून दिली. त्यांच्या या कार्यामुळे शिक्षण हे काही विशिष्ट वर्गापुरते मर्यादित राहिले नाही, तर ते सर्वांसाठी खुले झाले. शिक्षणाच्या माध्यमातून त्यांनी समाजात समतेची भावना निर्माण करण्याचा प्रयत्न केला.
महात्मा फुले यांच्या विचारसरणीचा एक महत्त्वाचा भाग म्हणजे जातिव्यवस्थेचा निषेध होय. त्यांनी जातिव्यवस्थेला मानवी प्रगतीसाठी सर्वात मोठा अडथळा मानले. त्यांच्या मते, ही व्यवस्था केवळ सामाजिक अन्यायच नव्हे, तर मानसिक गुलामी निर्माण करते. त्यांनी या व्यवस्थेविरुद्ध संघर्ष करण्यासाठी १८७३ साली ‘सत्यशोधक समाज’ या संस्थेची स्थापना केली. सत्यशोधक समाजाचा असा उद्देश होता की समाजातील सत्य शोधणे, अज्ञान आणि अंधश्रद्धा दूर करणे, आणि समता व बंधुता प्रस्थापित करणे. सत्यशोधक समाजाच्या माध्यमातून महात्मा फुले यांनी धार्मिक आणि सामाजिक प्रथांमध्ये सुधारणा घडवून आणण्याचा प्रयत्न केला. त्यांनी विवाहसंस्थेतही बदल घडवून आणले. सत्यशोधक पद्धतीने विवाह करण्यासाठी प्रोत्साहित केले. यामुळे समाजातील खालच्या स्तरातील लोकांना सन्मानाने विवाह करण्याची संधी मिळाली. महात्मा फुले यांच्या कार्याचा आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे त्यांनी स्त्रियांच्या प्रश्नांकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन. त्यांनी स्त्रीला केवळ घरगुती जबाबदाऱ्यांपुरती मर्यादित न ठेवता, तिला स्वतंत्र व्यक्तिमत्त्व म्हणून मान्यता दिली. त्यांनी विधवा पुनर्विवाहाला प्रोत्साहन दिले, बालविवाहाला विरोध केला आणि स्त्रियांच्या सन्मानासाठी अनेक उपक्रम राबवले. त्यांनी अनाथ मुलांसाठी आणि विधवांसाठी आश्रयस्थाने सुरू केली, ज्यामुळे अनेकांना नवीन जीवन मिळाले. महात्मा फुले यांच्या कार्यात मानवतेचा गाभा होता. त्यांनी समाजातील प्रत्येक घटकाला समानतेने वागवण्याचा संदेश दिला. त्यांच्या विचारांमध्ये जात, धर्म, लिंग या आधारांवर भेदभावाला कोणतेही स्थान नव्हते. त्यांनी समाजातील लोकांना जागृत करण्यासाठी लेखनाचाही प्रभावी वापर केला. ‘गुलामगिरी’ या ग्रंथात त्यांनी जातिव्यवस्थेवर प्रखर टीका केली. त्यांनी या ग्रंथाच्या माध्यमातून समाजातील शोषणाच्या रचनेला उघड केले. समाजसुधारणेच्या क्षेत्रात महात्मा जोतिराव फुले यांनी केलेले कार्य केवळ शिक्षण, स्त्रीसमानता किंवा जातिव्यवस्था यापुरते मर्यादित नव्हते, तर त्यांनी समाजाच्या आर्थिक पायाभूत रचनेलाही गंभीरपणे स्पर्श केला. त्यांच्या मते, सामाजिक अन्यायाचा पाया हा आर्थिक विषमतेत दडलेला आहे. त्यामुळे समाजातील शोषण समजून घेण्यासाठी आर्थिक संरचनेचे विश्लेषण आवश्यक आहे. त्यांनी शेतकरी, कामगार आणि दुर्बल घटकांच्या जीवनस्थितीचे सखोल निरीक्षण करून त्यांच्या समस्यांना वाचा फोडली. महात्मा फुले यांच्या काळात भारतात ब्रिटिश सत्तेचा प्रभाव वाढत होता. ब्रिटिशांच्या महसुली धोरणांमुळे शेतकऱ्यांची अवस्था अत्यंत दयनीय झाली होती. जमीन महसूल वसुलीची कठोर पद्धत, कर्जबाजारीपणा, नैसर्गिक आपत्ती आणि बाजारपेठेतील अस्थिरता यामुळे शेतकरी आर्थिकदृष्ट्या कमकुवत होत चालले होते. या परिस्थितीचे वास्तव चित्र उभे करण्यासाठी महात्मा फुले यांनी ‘शेतकऱ्याचा आसूड’ हा महत्त्वपूर्ण ग्रंथ लिहिला. या ग्रंथात त्यांनी शेतकऱ्यांच्या दुःखद परिस्थितीचे जिवंत चित्रण केले आहे. ‘शेतकऱ्याचा आसूड’ मध्ये त्यांनी केवळ शेतकऱ्यांच्या अडचणी मांडल्या नाहीत, तर त्या अडचणींच्या मुळावरही प्रहार केला. त्यांनी दाखवून दिले की, शेतकऱ्यांचे शोषण केवळ ब्रिटिश सत्तेमुळेच नव्हे, तर स्थानिक सत्ताधाऱ्यांच्या, सावकारांच्या आणि उच्चवर्णीयांच्या वर्चस्वामुळेही होते. शेतकरी हा उत्पादन करणारा असूनही त्याला त्याच्या श्रमाचे योग्य मूल्य मिळत नव्हते. त्यामुळे तो कायमच कर्जाच्या जाळ्यात अडकून राहत होता. महात्मा फुले यांच्या मते, शेतकरी हा समाजाचा कणा आहे. जर शेतकरी सुखी नसेल, तर समाजाची प्रगती होऊ शकत नाही. त्यांनी शेतकऱ्यांच्या समस्यांकडे केवळ सहानुभूतीने न पाहता, त्यावर ठोस उपाय सुचवले. त्यांनी सरकारने शेतकऱ्यांना न्याय्य दर द्यावा, महसुली धोरणे सुलभ करावी आणि सावकारी प्रथेवर नियंत्रण ठेवावे, असे मत मांडले. त्यांच्या विचारांमध्ये शेतकरी कल्याणाचा स्पष्ट दृष्टिकोन दिसून येतो. महात्मा फुले यांनी कामगार वर्गाच्या समस्यांकडेही लक्ष दिले. औद्योगिकीकरणाच्या सुरुवातीच्या टप्प्यात कामगारांचे शोषण होत होते. कमी वेतन, जास्त कामाचे तास आणि असुरक्षित कामाच्या अटी यामुळे कामगारांचे जीवन अत्यंत कठीण झाले होते. महात्मा फुले यांनी कामगारांच्या हक्कांसाठी आवाज उठवला आणि त्यांच्या सन्मानासाठी लढा दिला. त्यांच्या विचारांमध्ये कामगारांना न्याय्य वागणूक मिळावी, हा मूलभूत दृष्टिकोन होता. महात्मा फुले यांच्या आर्थिक विचारांचा संबंध त्यांच्या सामाजिक विचारांशी घट्ट जोडलेला होता. त्यांनी स्पष्टपणे सांगितले की, सामाजिक समता आणि आर्थिक समता या एकमेकांशिवाय अपूर्ण आहेत. जर समाजात आर्थिक विषमता असेल, तर सामाजिक न्याय प्रस्थापित होऊ शकत नाही. त्यामुळे त्यांनी आर्थिक न्यायाला सामाजिक परिवर्तनाचा एक महत्त्वाचा घटक मानले. महात्मा फुले यांच्या कार्याचा आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे त्यांनी केलेले लेखन होय. त्यांनी आपल्या विचारांचा प्रसार करण्यासाठी लेखनाचा प्रभावी वापर केला. ‘गुलामगिरी’ हा त्यांचा अत्यंत प्रसिद्ध ग्रंथ आहे. या ग्रंथात त्यांनी जातिव्यवस्थेवर प्रखर टीका केली आहे. त्यांनी या ग्रंथाच्या माध्यमातून समाजातील शोषणाची रचना उघड केली आणि लोकांना विचार करण्यास प्रवृत्त केले. ‘गुलामगिरी’ मध्ये त्यांनी अमेरिकेतील गुलामगिरी आणि भारतीय समाजातील जातिव्यवस्था यांची तुलना केली. त्यांनी दाखवून दिले की, भारतीय समाजातील खालच्या जातींची स्थिती ही गुलामांप्रमाणेच आहे. या तुलनेमुळे समाजातील लोकांना आपल्या परिस्थितीची जाणीव झाली आणि त्यांनी परिवर्तनासाठी प्रयत्न सुरू केले. महात्मा फुले यांच्या लेखनात तर्कशुद्धता, वैज्ञानिक दृष्टिकोन आणि मानवतावाद यांचा संगम दिसतो. त्यांनी अंधश्रद्धा, विषमता आणि सामाजिक अन्याय यांवर प्रखर प्रहार केला. त्यांच्या लेखनामुळे समाजात विचार करण्याची आणि प्रश्न विचारण्याची प्रवृत्ती निर्माण झाली. त्यांनी लोकांना केवळ माहिती दिली नाही, तर त्यांना जागृत केले.
महात्मा फुले यांच्या कार्याचा प्रभाव केवळ भारतापुरता मर्यादित नाही. त्यांच्या विचारांमध्ये सार्वत्रिक मानवतावाद आहे, जो जगातील कोणत्याही समाजासाठी लागू होऊ शकतो. त्यांनी मांडलेले समतेचे तत्त्वज्ञान हे आजच्या जागतिकीकरणाच्या युगातही तितकेच महत्त्वाचे आहे. सामाजिक न्याय, मानवाधिकार आणि समता या मूल्यांच्या संदर्भात त्यांचे विचार आजही मार्गदर्शक ठरतात. आजच्या काळात शेतकरी आत्महत्या, बेरोजगारी, आर्थिक विषमता आणि सामाजिक अन्याय या समस्या अजूनही अस्तित्वात आहेत. अशा परिस्थितीत महात्मा फुले यांच्या आर्थिक आणि सामाजिक विचारांचा पुनर्विचार करणे अत्यंत आवश्यक आहे. त्यांच्या विचारांचा अवलंब करून आपण समाजात अधिक न्याय्य आणि समतावादी व्यवस्था निर्माण करू शकतो. महात्मा फुले यांच्या जयंतीनिमित्त त्यांच्या कार्याचा आढावा घेताना, आपण त्यांच्या विचारांची सखोलता आणि व्यापकता लक्षात घेतली पाहिजे. त्यांनी केवळ समाजातील समस्यांचे निदान केले नाही, तर त्यावर उपायही सुचवले. त्यांच्या कार्यामुळे समाजात परिवर्तनाची प्रक्रिया सुरू झाली आणि आजही ती प्रेरणादायी आहे. भारतीय समाजातील स्त्रीच्या स्थानाचा प्रश्न हा अत्यंत गुंतागुंतीचा आणि संवेदनशील आहे. महात्मा जोतिराव फुले यांनी या प्रश्नाकडे केवळ सहानुभूतीने नव्हे, तर क्रांतिकारी दृष्टिकोनातून पाहिले. त्यांच्या मते, समाजातील खऱ्या प्रगतीसाठी स्त्रीची मुक्ती अत्यावश्यक आहे. स्त्री शिक्षित, स्वावलंबी आणि आत्मसन्मानी झाली, तरच समाजातील समता आणि न्यायाची पायाभरणी मजबूत होऊ शकते. म्हणूनच त्यांनी स्त्रीमुक्तीला आपल्या कार्याच्या केंद्रस्थानी ठेवले. त्या काळात भारतीय समाजात स्त्रियांची स्थिती अत्यंत दयनीय होती. बालविवाह, विधवांचे अमानुष जीवन, स्त्रीशिक्षणाचा अभाव, आणि पुरुषप्रधान मानसिकता यामुळे स्त्रिया दुय्यम दर्जाच्या नागरिकांप्रमाणे जगत होत्या. विशेषतः विधवांचे जीवन अत्यंत दुःखदायक होते. त्यांना समाजात कोणताही सन्मान नव्हता, त्यांच्यावर अनेक बंधने लादली जात आणि त्यांचे जीवन एक प्रकारची शिक्षा बनत असे. अशा परिस्थितीत महात्मा फुले यांनी विधवा प्रश्नाकडे गांभीर्याने लक्ष दिले. महात्मा फुले आणि त्यांच्या सहचारिणी सावित्रीबाई फुले यांनी विधवांसाठी आश्रयस्थाने सुरू केली. त्या काळात विधवांना समाजात राहणेही कठीण होते. अनेक वेळा त्यांना घरातून बाहेर काढले जात असे किंवा त्यांना अत्यंत कठीण परिस्थितीत जगावे लागे. अशा महिलांसाठी सुरक्षित आणि सन्मानाचे जीवन मिळावे, यासाठी फुले दांपत्याने मोठे प्रयत्न केले. त्यांनी विधवांना केवळ आश्रय दिला नाही, तर त्यांना आत्मनिर्भर बनवण्याचा प्रयत्न केला. महात्मा फुले यांनी बालविवाहाला कठोर विरोध केला. त्यांच्या मते, बालविवाहामुळे स्त्रियांचे शारीरिक आणि मानसिक आरोग्य बिघडते, तसेच त्यांच्या शिक्षणाचा आणि विकासाचा मार्ग बंद होतो. त्यांनी विधवा पुनर्विवाहाला प्रोत्साहन दिले आणि स्त्रियांना नवीन जीवनाची संधी मिळावी, यासाठी प्रयत्न केले. त्यांच्या या विचारांमुळे समाजात हळूहळू बदल घडू लागला. महात्मा फुले यांच्या स्त्रीमुक्तीच्या विचारांमध्ये केवळ सामाजिक सुधारणा नव्हती, तर एक व्यापक सांस्कृतिक परिवर्तनाची दिशा होती. त्यांनी स्त्रीला स्वतंत्र व्यक्तिमत्त्व म्हणून मान्यता दिली. त्यांच्या मते, स्त्री ही पुरुषाची गुलाम नसून समाजाच्या प्रगतीची समान भागीदार आहे. त्यांनी स्त्री-पुरुष समानतेचा विचार मांडून समाजातील पारंपरिक संकल्पनांना आव्हान दिले. महात्मा फुले यांच्या कार्याचा सांस्कृतिक परिणामही अत्यंत व्यापक होता. त्यांनी समाजातील अंधश्रद्धा, रूढी आणि परंपरांना प्रश्न विचारण्याची प्रेरणा दिली. त्यांच्या विचारांमुळे लोकांमध्ये तर्कशुद्धता आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन विकसित झाला. त्यांनी धार्मिक विषमता आणि कर्मकांड यांना विरोध करून समाजात नवीन विचारांची बीजे पेरली. आजच्या आधुनिक समाजातही स्त्रियांच्या समस्यांचा प्रश्न पूर्णपणे सुटलेला नाही. स्त्रीशिक्षणात वाढ झाली असली, तरी लिंगभेद, अत्याचार, आर्थिक असमानता आणि सामाजिक भेदभाव अजूनही अस्तित्वात आहेत. अशा परिस्थितीत महात्मा फुले यांच्या स्त्रीमुक्तीच्या विचारांची पुनरावृत्ती करणे आवश्यक आहे. त्यांच्या विचारांचा अवलंब करून आपण स्त्रीसमानतेच्या दिशेने अधिक प्रभावी पावले उचलू शकतो.
महात्मा फुले यांच्या जयंतीनिमित्त आपण त्यांच्या स्त्रीमुक्तीच्या कार्याचा विचार करताना, त्यांच्या धैर्याची आणि दूरदृष्टीची जाणीव होते. त्यांनी समाजातील सर्वात कठीण आणि संवेदनशील प्रश्नांवर काम केले आणि त्यासाठी संघर्ष केला. त्यांच्या कार्यामुळे समाजात परिवर्तनाची प्रक्रिया सुरू झाली आणि आजही ती प्रेरणादायी आहे. त्यांनी दिलेला संदेश स्पष्ट आहे. समाजातील प्रत्येक व्यक्तीला समान संधी आणि सन्मान मिळाला पाहिजे. स्त्री-पुरुष समानता ही केवळ एक आदर्श संकल्पना नसून, ती समाजाच्या प्रगतीसाठी अत्यावश्यक आहे. त्यांच्या कार्याचा खरा सन्मान म्हणजे त्यांच्या विचारांचे अनुसरण करणे आणि समाजात समता व न्याय प्रस्थापित करण्यासाठी प्रयत्न करणे. आजच्या काळात महात्मा फुले यांच्या विचारांची उपयुक्तता अधिक अधोरेखित होते. आधुनिक समाजात तंत्रज्ञान, शिक्षण आणि आर्थिक विकास यांमध्ये प्रगती झाली असली, तरी सामाजिक विषमता अजूनही अस्तित्वात आहे. जातीयता, लिंगभेद, आर्थिक असमानता आणि सामाजिक अन्याय या समस्या अजूनही आपल्या समाजात दिसून येतात. अशा परिस्थितीत महात्मा फुले यांच्या विचारांचा पुनर्विचार करणे अत्यंत आवश्यक आहे. शिक्षणाच्या क्षेत्रात आजही अनेक आव्हाने आहेत. शिक्षणाची गुणवत्ता, सर्वांसाठी समान संधी, आणि शिक्षणातील असमानता हे प्रश्न आजही उपस्थित आहेत. महात्मा फुले यांनी शिक्षणाला दिलेले महत्त्व लक्षात घेता, आजच्या काळातही शिक्षणाचा प्रसार आणि गुणवत्तेचा विकास करणे अत्यंत आवश्यक आहे. त्यांच्या विचारांचा अवलंब करून आपण शिक्षण क्षेत्रात अधिक समतोल आणि न्याय्य व्यवस्था निर्माण करू शकतो. स्त्रीसमानतेच्या संदर्भातही महात्मा फुले यांचे विचार अत्यंत महत्त्वाचे आहेत. स्त्रियांना शिक्षण, रोजगार आणि सामाजिक सन्मान मिळत असला, तरी अजूनही अनेक ठिकाणी त्यांना भेदभावाचा सामना करावा लागतो. महात्मा फुले यांच्या स्त्रीमुक्तीच्या विचारांचा अवलंब करून आपण या समस्यांवर अधिक प्रभावी उपाय शोधू शकतो. महात्मा फुले यांच्या विचारांचा आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे त्यांनी दिलेला तर्कशुद्ध आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन. आजच्या माहितीच्या युगातही अंधश्रद्धा आणि चुकीच्या समजुती समाजात अस्तित्वात आहेत. अशा परिस्थितीत त्यांच्या विचारांचा अवलंब करून आपण समाजात वैज्ञानिक दृष्टिकोन विकसित करू शकतो. महात्मा फुले यांच्या कार्याचा आढावा घेताना, आपण त्यांच्या दूरदृष्टीची जाणीव करतो. त्यांनी ज्या समस्या त्यांच्या काळात ओळखल्या, त्या आजही अनेक प्रमाणात अस्तित्वात आहेत. त्यामुळे त्यांच्या विचारांचा अभ्यास आणि त्यांची अंमलबजावणी आजच्या काळात अधिक आवश्यक आहे. भारतीय समाजाच्या दीर्घकालीन परिवर्तन प्रक्रियेत महात्मा जोतिराव फुले यांचे कार्य हे केवळ ऐतिहासिक घटनेपुरते मर्यादित न राहता, एक जिवंत विचारधारा म्हणून आजही आपल्या समोर उभे आहे. त्यांच्या विचारांचे आणि कार्याचे समकालीन संदर्भात पुनर्मूल्यांकन करणे ही आजच्या काळाची अत्यंत गरज आहे. कारण समाज बदलला असला, आधुनिकतेची झळाळी वाढली असली, तरी विषमता, अन्याय आणि शोषणाच्या समस्या विविध स्वरूपांत अजूनही अस्तित्वात आहेत.
महात्मा फुले यांनी मांडलेली समतेची संकल्पना ही केवळ सामाजिक स्तरापुरती मर्यादित नव्हती, तर ती सर्वांगीण होती. त्यांनी शिक्षण, अर्थकारण, लिंगसमानता, धर्म आणि संस्कृती या सर्व क्षेत्रांमध्ये समतेचा आग्रह धरला. आजच्या काळात ‘समावेशक विकास’ ही संकल्पना मोठ्या प्रमाणात चर्चेत आहे. परंतु, या संकल्पनेचा मूलाधार महात्मा फुले यांच्या विचारांमध्येच दिसून येतो. त्यांनी ज्या प्रकारे समाजातील प्रत्येक घटकाला समान संधी मिळावी, असा आग्रह धरला, तो आजच्या धोरणनिर्मितीसाठीही मार्गदर्शक ठरू शकतो. आजच्या समाजात शिक्षणाची व्याप्ती वाढली असली, तरी शिक्षणातील विषमता अजूनही कायम आहे. ग्रामीण-शहरी दरी, आर्थिक असमानता, डिजिटल विभाजन आणि गुणवत्तेतील तफावत या समस्या अजूनही जाणवतात. महात्मा फुले यांनी शिक्षणाला दिलेले महत्त्व लक्षात घेतले, तर आपल्याला जाणवते की, शिक्षण हे केवळ साक्षरतेपुरते मर्यादित नसून, ते विचारक्षमतेचा विकास करणारे साधन आहे. त्यामुळे आजच्या शिक्षणव्यवस्थेतही त्यांच्या विचारांचा समावेश करणे आवश्यक आहे. महात्मा फुले यांच्या कार्याचा प्रभाव पुढील अनेक पिढ्यांवर पडला आहे. विशेषतः डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी त्यांच्या विचारांना पुढे नेले आणि भारतीय समाजात सामाजिक न्यायाची संकल्पना अधिक बळकट केली. डॉ. आंबेडकर यांनी महात्मा फुले यांना आपले प्रेरणास्थान मानले आणि त्यांच्या कार्याला पुढे नेण्याचे काम केले. त्यामुळे महात्मा फुले यांची परंपरा आजही जिवंत आहे. समकालीन काळात महात्मा फुले यांच्या विचारांचे पुनर्मूल्यांकन करताना, आपण त्यांच्या कार्यातील समता, बंधुता, न्याय आणि मानवता या मूलभूत मूल्यांकडे लक्ष दिले पाहिजे. ही मूल्ये आजच्या समाजासाठीही तितकीच आवश्यक आहेत. जागतिकीकरणाच्या युगात, जिथे विविध संस्कृती, धर्म आणि विचारसरणी एकत्र येत आहेत, तिथे समतेचा आणि सहिष्णुतेचा विचार अधिक महत्त्वाचा ठरतो. समारोप करताना असे म्हणता येईल की, महात्मा जोतिराव फुले हे केवळ एका काळातील समाजसुधारक नव्हते, तर ते एक शाश्वत विचारप्रवाह आहेत. त्यांच्या कार्यामुळे समाजात समतेची आणि न्यायाची बीजे पेरली गेली. आज त्या बीजांचे वृक्ष झाले आहेत, पण त्यांची निगा राखण्याची जबाबदारी आपली आहे. त्यांच्या विचारांचा अंगीकार करून आपण एक अधिक समतावादी, न्याय्य आणि मानवतावादी समाज निर्माण करू शकतो. अशा या महान समाजक्रांतिकारकाला त्यांच्या जयंतीनिमित्त विनम्र अभिवादन करताना, आपण त्यांच्या आदर्शांचा स्वीकार करून समाजात परिवर्तन घडवून आणण्याचा संकल्प करूया.
– डॉ. राजेंद्र बगाटे (लेखक, समाजशास्त्राचे अभ्यासक आहेत)
