नवी दिल्ली : भारतातील अन्न सुरक्षा क्षेत्रावर नियंत्रण ठेवणाऱ्या भारतीय अन्न सुरक्षा आणि मानके प्राधिकरणाने देशातील सहा मोठ्या आणि अत्यंत लोकप्रिय पेय उत्पादक कंपन्यांविरोधात महत्त्वाची कारवाई केली आहे. बाजारात ‘ऊर्जादायी पेय’ म्हणून विक्री केल्या जाणाऱ्या काही उत्पादनांच्या वेष्टनावरील माहितीत चुकीची मांडणी करण्यात आल्याचा तसेच जाहिरातींमधून ग्राहकांची दिशाभूल करणारे दावे करण्यात आल्याचा ठपका ठेवत संबंधित कंपन्यांना कठोर नोटिसा बजावण्यात आल्या आहेत. या कारवाईची माहिती प्राधिकरणाने आपल्या अधिकृत समाजमाध्यम खात्यांद्वारे जाहीर केली असून, त्यामध्ये जागतिक स्तरावर प्रसिद्ध असलेल्या काही नामांकित कंपन्यांचाही समावेश असल्याने या प्रकरणाची मोठी चर्चा सुरू झाली आहे. प्राधिकरणाने स्पष्ट केले आहे की, त्यांच्या अधिकृत अन्न नियमावलीमध्ये ‘ऊर्जादायी पेय’ या नावाची कोणतीही स्वतंत्र श्रेणी किंवा मानक निश्चित करण्यात आलेले नाही. त्यामुळे अशा प्रकारचे नाव वापरून उत्पादनांची विक्री करणे किंवा ग्राहकांमध्ये त्या नावाच्या आधारे विशिष्ट प्रतिमा निर्माण करणे नियमांच्या चौकटीत बसत नाही. तसेच शासनाने तयार केलेली अन्न वर्गीकरण प्रणाली ही केवळ विविध अन्नपदार्थांचे वर्गीकरण करण्यासाठी आहे. या प्रणालीचा वापर कंपन्यांनी आपल्या उत्पादनांचे नाव निश्चित करण्यासाठी किंवा वेष्टनावर विशिष्ट स्वरूपाचे दावे करण्यासाठी करता येत नाही, असेही प्राधिकरणाने स्पष्ट केले आहे. त्यामुळे संबंधित कंपन्यांनी उत्पादनांच्या नावांपासून ते वेष्टनावरील माहितीपर्यंत अनेक बाबींमध्ये नियमांचे उल्लंघन केल्याचा प्राथमिक निष्कर्ष काढण्यात आला आहे.
याशिवाय या पेयांच्या सेवनामुळे शरीराला आणि मनाला होणाऱ्या कथित फायद्यांबाबत जाहिरातींमध्ये करण्यात आलेल्या दाव्यांवरही प्राधिकरणाने तीव्र आक्षेप नोंदवला आहे. अन्न सुरक्षा आणि मानके कायदा, २००६ नुसार कोणत्याही खाद्यपदार्थाबाबत उपचारात्मक किंवा आरोग्यविषयक दिशाभूल करणारे दावे करणे बेकायदेशीर आहे. एखादे पेय शरीर आणि मनाला त्वरित ऊर्जा व चैतन्य देते, कामावरील लक्ष किंवा एकाग्रता वाढवते, ऊर्जेची पातळी झपाट्याने वाढवते किंवा शारीरिक थकवा आणि सामान्य अशक्तपणा दूर करण्यास मदत करते, अशा स्वरूपाचे दावे ग्राहकांची दिशाभूल करणारे असल्याचे प्राधिकरणाने नमूद केले आहे. अशा प्रकारच्या जाहिरातींमुळे ग्राहक उत्पादनांविषयी चुकीचा समज करून घेतात आणि त्याचा थेट परिणाम त्यांच्या खरेदीच्या निर्णयावर होऊ शकतो, असेही प्राधिकरणाचे मत आहे. या प्रकरणी संबंधित सहा कंपन्यांकडून अद्याप कोणतीही अधिकृत प्रतिक्रिया समोर आलेली नाही. दरम्यान, गेल्या काही महिन्यांपासून चुकीची माहिती देणाऱ्या आणि दिशाभूल करणाऱ्या जाहिराती करणाऱ्या कंपन्यांविरोधात प्राधिकरणाने विशेष मोहीम सुरू केली असून, अनेक सजग ग्राहकांनी केलेल्या तक्रारींच्या आधारे अशा कारवाया अधिक वेगाने करण्यात येत आहेत. ग्राहकांमध्ये जागरूकता निर्माण करणे, अन्न सुरक्षेच्या नियमांचे काटेकोर पालन सुनिश्चित करणे आणि चुकीच्या दाव्यांना आळा घालणे या उद्देशाने अशा कारवायांची माहिती प्राधिकरण आता समाजमाध्यमांद्वारे थेट सार्वजनिक करत आहे. त्यामुळे अन्नपदार्थांच्या विक्रीमध्ये पारदर्शकता वाढण्यास आणि ग्राहकांच्या हिताचे अधिक प्रभावीपणे संरक्षण होण्यास मदत होईल, अशी अपेक्षा व्यक्त केली जात आहे.
FSSAI ने ज्या ६ लोकप्रिय एनर्जी ड्रिंक्सवर थेट कारवाईचा बडगा उगारला आहे, त्यांची नावे खालीलप्रमाणे आहेत:
- रेड बुल एनर्जी ड्रिंक (Red Bull)
- पेप्सिको कंपनीचे अॅड्रेनालाईन रश एनर्जी ड्रिंक (Adrenaline Rush)
- रिलायन्स कन्झ्युमर प्रॉडक्ट्सचे कॅम्पा एनर्जी ड्रिंक गोल्ड बूस्ट (Campa Energy)
- स्टिंग एनर्जी ड्रिंक (Sting)
- हेल एनर्जी (Hell Energy)
- कोका-कोला समूहाचा पाठिंबा असलेले मॉन्स्टर एनर्जी (Monster Energy)
