मुंबई : मुंबई लोकल ट्रेनमध्ये प्रवास करताना तिकीट तपासणीदरम्यान प्रवासी आणि तिकीट तपासनीस (टीसी) यांच्यात अनेकदा वाद, शाब्दिक बाचाबाची किंवा गैरसमज निर्माण झाल्याच्या घटना घडत असतात. अशा घटनांना आळा घालण्यासाठी आणि संपूर्ण तिकीट तपासणी प्रक्रिया अधिक पारदर्शक, शिस्तबद्ध आणि विश्वासार्ह करण्यासाठी पश्चिम रेल्वेने महत्त्वाचे पाऊल उचलले आहे. मुंबई सेंट्रल विभागात ‘नमस्ते’ अभियानांतर्गत तिकीट तपासणी कर्मचाऱ्यांसाठी अत्याधुनिक बॉडी कॅमेऱ्यांचा वापर सुरू करण्यात येत आहे. या उपक्रमामुळे तपासणीदरम्यान घडणारा प्रत्येक संवाद आणि प्रत्येक घटना ऑडिओ-व्हिडिओ स्वरूपात रेकॉर्ड होणार असल्याने वादाच्या प्रसंगी वस्तुस्थिती स्पष्ट करणे अधिक सोपे होणार आहे. हा प्रकल्प सध्या प्रायोगिक तत्त्वावर सुरू करण्यात आला असून, त्यासाठी १५ अत्याधुनिक बॉडी कॅमेरे आणि ३० विशेष जॅकेट तयार करण्यात आले आहेत. सुरुवातीला या प्रणालीचा वापर प्रामुख्याने एसी लोकलमधील तिकीट तपासणीसाठी केला जाणार आहे. पश्चिम रेल्वेच्या मते, या उपक्रमाचा उद्देश केवळ नियमांची अंमलबजावणी करणे नसून प्रवाशांशी सौजन्यपूर्ण आणि व्यावसायिक संवाद सुनिश्चित करणे हाही आहे. त्यामुळे तिकीट तपासणीदरम्यान कर्मचाऱ्यांनी नम्रतेने वागावे, प्रवाशांशी आदराने संवाद साधावा आणि संपूर्ण प्रक्रिया पारदर्शक ठेवावी, यावर विशेष भर दिला जाणार आहे. बॉडी कॅमेऱ्यांमुळे तपासणीदरम्यान होणाऱ्या प्रत्येक संभाषणाची आणि घडामोडींची नोंद राहणार असल्याने तक्रारींची सत्यता तपासणे रेल्वे प्रशासनासाठी अधिक सोयीचे ठरेल. एखाद्या प्रवाशाने कर्मचाऱ्याविरोधात किंवा कर्मचाऱ्याने प्रवाशाविरोधात तक्रार केल्यास त्या घटनेचे प्रत्यक्ष व्हिडिओ आणि ऑडिओ रेकॉर्डिंग उपलब्ध असल्यामुळे निष्पक्ष चौकशी करणे शक्य होईल. त्यामुळे चुकीच्या तक्रारींना आळा बसण्यास मदत होईल, तसेच कर्मचाऱ्यांनाही आत्मविश्वासाने आणि नियमांनुसार काम करता येईल. रेल्वे प्रशासनाचा विश्वास आहे की, या तंत्रज्ञानामुळे प्रवासी आणि तिकीट तपासनीस यांच्यातील विश्वासाचे नाते अधिक मजबूत होईल.
या उपक्रमातील आणखी एक महत्त्वाचा भाग म्हणजे तिकीट तपासणी कर्मचाऱ्यांसाठी तयार करण्यात आलेले विशेष जॅकेट. हे जॅकेट केवळ गणवेशाचा भाग नसून ते कर्मचाऱ्यांसाठी एक प्रकारचे ‘मोबाईल ऑफिस’ म्हणून विकसित करण्यात आले आहे. या जॅकेटमध्ये हँडहेल्ड टर्मिनल, ईएफटी (EFT) मशीन, ओळखपत्र, नावाची पाटी तसेच इतर आवश्यक साहित्य ठेवण्यासाठी स्वतंत्र कप्पे देण्यात आले आहेत. जॅकेटच्या पुढील भागात बॉडी कॅमेरा बसविण्यात येणार असून त्यामध्ये मायक्रोफोनची सुविधाही उपलब्ध असेल. विशेष म्हणजे, जॅकेटची रचना अशा प्रकारे करण्यात आली आहे की, कॅमेऱ्याच्या किंवा इतर उपकरणांच्या वायर आणि तांत्रिक साहित्याचा प्रवाशांना त्रास होणार नाही किंवा ते सहजपणे दिसणारही नाही. यामुळे कर्मचाऱ्यांना तपासणी करताना अधिक सोयीस्कर वातावरण मिळेल. बॉडी कॅमेऱ्यांमध्ये रेकॉर्ड होणारा सर्व डेटा एसडी कार्डमध्ये सुरक्षितपणे साठवला जाईल. त्यामुळे आवश्यकतेनुसार संबंधित फुटेज पाहून घटनांची पडताळणी करता येईल. पश्चिम रेल्वेच्या या नव्या प्रयोगाकडे आधुनिक आणि तंत्रज्ञानाधारित तिकीट तपासणी व्यवस्थेच्या दिशेने उचललेले महत्त्वाचे पाऊल म्हणून पाहिले जात आहे. यामुळे तिकीट तपासणी प्रक्रिया अधिक जबाबदार, शिस्तबद्ध आणि पारदर्शक होण्यास मदत होईल, तसेच प्रवाशांना अधिक सुरक्षित आणि विश्वासार्ह अनुभव मिळण्याची अपेक्षा आहे. प्रायोगिक टप्प्यात या उपक्रमाला चांगला प्रतिसाद मिळाल्यास भविष्यात पश्चिम रेल्वेच्या इतर विभागांमध्ये आणि नंतर इतर रेल्वे विभागांमध्येही बॉडी कॅमेऱ्यांचा वापर वाढविण्याची शक्यता आहे. तंत्रज्ञानाचा प्रभावी वापर करून प्रवाशांना अधिक चांगली सेवा देण्याच्या दिशेने पश्चिम रेल्वेने उचललेले हे पाऊल मुंबई लोकलमधील प्रवास अधिक सुरक्षित, सुसंस्कृत आणि वादमुक्त करण्यासाठी महत्त्वाचे ठरणार आहे.
