दरवर्षी १ मे हा दिवस महाराष्ट्र दिन म्हणून संपूर्ण राज्यात मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो. १९६० साली याच दिवशी स्वतंत्र महाराष्ट्र राज्याची स्थापना झाली. मात्र, हा दिवस केवळ उत्सव नसून मराठी भाषिक राज्यासाठी दिलेल्या प्रदीर्घ संघर्षाची, त्यागाची आणि बलिदानाची जिवंत आठवण आहे. स्वातंत्र्यानंतर देशात भाषावार प्रांतरचनेची मागणी जोर धरू लागली. मराठी भाषिक भागांना एकत्र करून स्वतंत्र राज्याची निर्मिती व्हावी, या उद्देशाने संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ उभी राहिली. मुंबई, कोकण, पश्चिम महाराष्ट्र, विदर्भ आणि मराठवाडा या भागांचा समावेश असलेले एकसंध महाराष्ट्र राज्य असावे, ही या चळवळीची प्रमुख मागणी होती.
सुरुवातीला केंद्र सरकारने मराठी आणि गुजराती भाषिक भाग एकत्र ठेवत ‘द्विभाषिक बॉम्बे स्टेट’ निर्माण केले. मात्र, मुंबईसह स्वतंत्र महाराष्ट्राची मागणी तीव्र होत गेली आणि आंदोलनाने उग्र रूप धारण केले. या आंदोलनादरम्यान झालेल्या गोळीबारात १०६ आंदोलकांनी प्राणांची आहुती दिली. त्यांच्या स्मृतीप्रीत्यर्थ दक्षिण मुंबईतील हुतात्मा चौक येथे स्मारक उभारण्यात आले आहे, जे आजही या लढ्याची साक्ष देत उभे आहे. अखेर वाढता जनआक्रोश आणि लोकदबाव लक्षात घेऊन संसदेने एप्रिल १९६० मध्ये Bombay Reorganisation Act मंजूर केला आणि १ मे १९६० रोजी बॉम्बे राज्याचे विभाजन होऊन महाराष्ट्र व गुजरात ही दोन स्वतंत्र राज्ये अस्तित्वात आली. या लढ्यातील सर्वात मोठे यश म्हणजे मुंबई ही महाराष्ट्राची राजधानी म्हणून कायम राहिली. १ मे या दिवसाला आणखी एक विशेष महत्त्व आहे. जगभरात हा दिवस आंतरराष्ट्रीय कामगार दिन म्हणूनही साजरा केला जातो. त्यामुळे महाराष्ट्रात या दिवसाला दुहेरी महत्त्व प्राप्त झाले आहे. एकीकडे राज्य स्थापनेचा अभिमान, तर दुसरीकडे कामगारांच्या हक्कांचा सन्मान – या दोन्ही भावना या दिवशी एकत्रितपणे व्यक्त होतात. आज महाराष्ट्र दिन साजरा करताना आपण केवळ इतिहास आठवत नाही, तर त्या संघर्षातून मिळालेल्या एकतेची आणि मराठी अस्मितेची जपणूक करण्याचा संकल्पही करतो. हा दिवस प्रत्येक मराठी माणसासाठी अभिमानाचा आणि प्रेरणेचा स्रोत ठरतो.
