भारतीय समाजाचा इतिहास हा केवळ राजकीय सत्तांतरांचा किंवा युद्धांच्या पराभव-विजयांचा इतिहास नाही, तर तो माणसाने माणसावर लादलेल्या अन्यायकारक सामाजिक रचनेचा आणि त्या रचनेविरुद्ध उभ्या राहिलेल्या मानवी संघर्षांचा दीर्घ इतिहास आहे. या इतिहासात अनेक राजे, योद्धे आणि विचारवंत आढळतात; मात्र ज्यांनी समाजाच्या मुळावरच प्रहार करून माणसाला माणूस म्हणून जगण्याचा अधिकार मिळवून देण्याचा प्रयत्न केला, अशी व्यक्तिमत्त्वे तुलनेने कमी आहेत. अशा दुर्मीळ, तेजस्वी आणि क्रांतिकारी व्यक्तिमत्त्वांमध्ये क्रांतीज्योती सावित्रीबाई फुले यांचे नाव अत्यंत आदराने घेतले जाते. ३ जानेवारी १८३१ रोजी जन्मलेल्या सावित्रीबाई फुले या केवळ भारतातील पहिल्या महिला शिक्षिका नव्हत्या, तर त्या शिक्षण, समता, स्त्रीमुक्ती, दलितोद्धार आणि मानवमूल्यांच्या रक्षणासाठी आयुष्यभर झगडणाऱ्या महान समाजसुधारक होत्या. त्यांच्या जीवनाचा प्रत्येक क्षण हा अन्यायाविरुद्धचा संघर्ष आणि मानवतेच्या बाजूने उभा राहिलेला साक्षात्कार होता. सावित्रीबाई फुले ज्या सामाजिक वातावरणात जन्माला आल्या, ते वातावरण अत्यंत प्रतिगामी, विषम आणि अमानवी होते. जातिभेद हा समाजव्यवस्थेचा कणा मानला जात होता. जन्मावर आधारित श्रेष्ठ-कनिष्ठतेचे नियम इतके कठोर होते की माणसाच्या आयुष्याची दिशा त्याच्या जन्मानेच ठरवली जात होती. अस्पृश्यतेच्या नावाखाली समाजातील मोठ्या वर्गाला माणूस म्हणून जगण्याचा अधिकारच नाकारला गेला होता. स्त्री ही पुरुषाची मालमत्ता समजली जात होती. शिक्षण, स्वातंत्र्य, मतप्रदर्शन आणि निर्णयक्षमता या गोष्टी स्त्रीसाठी निषिद्ध मानल्या जात होत्या. बालविवाह, बहुपत्नीत्व, विधवांचे केशवपन, धार्मिक अंधश्रद्धा, सामाजिक बहिष्कार आणि मानसिक छळ या प्रथा समाजमान्य होत्या. अशा परिस्थितीत जन्म घेऊनही सावित्रीबाई फुले यांनी या व्यवस्थेला निमूटपणे स्वीकारले नाही, तर तिच्या विरोधात उभे राहण्याचे अपूर्व धैर्य दाखवले.
महात्मा ज्योतिराव फुले यांच्यासोबतचा सावित्रीबाईंचा जीवनप्रवास हा केवळ पती-पत्नीचा सहवास नव्हता, तर तो विचारसमानतेवर आधारित सामाजिक संघर्षाचा सहप्रवास होता. ज्योतिराव फुले यांनी सावित्रीबाईंना शिक्षण दिले आणि समाजपरिवर्तनाची दृष्टी दिली. त्या काळात स्त्रीने शिक्षण घेणे म्हणजे समाजाच्या रूढींना उघड आव्हान देणे होते. शिक्षण घेतल्यानंतर सावित्रीबाईंनी हे स्पष्टपणे ओळखले की शिक्षणाशिवाय समाजातील शूद्र-अतिशूद्र, दलित आणि स्त्रिया कधीही मानसिक गुलामगिरीतून मुक्त होऊ शकणार नाहीत. शिक्षण हे केवळ अक्षरज्ञान नसून ते माणसाला विचारशील, विवेकी आणि स्वाभिमानी बनवते, हा विचार त्यांच्या संपूर्ण कार्याचा पाया ठरला. १८४८ साली पुण्यातील भिडे वाड्यात मुलींसाठी सुरू झालेली पहिली शाळा ही भारतीय समाजाच्या इतिहासातील एक क्रांतिकारी घटना होती. ही शाळा म्हणजे केवळ शिक्षण देणारी संस्था नव्हती, तर ती पितृसत्ताक, जातीय आणि स्त्रीद्वेषी व्यवस्थेविरुद्ध उघड केलेले बंड होते. सावित्रीबाई दररोज शाळेत जात असताना त्यांना समाजाच्या तीव्र विरोधाला सामोरे जावे लागत असे. रस्त्यात त्यांच्या अंगावर शेण, चिखल, दगड फेकले जात. त्यांना अपमानास्पद शिव्या दिल्या जात. मात्र या सर्व अपमानांना सामोरे जात असतानाही त्यांनी शिक्षणाचा मार्ग कधीही सोडला नाही. त्यांच्या पिशवीतील अतिरिक्त साडी ही त्यांच्या चिकाटीचे, धैर्याचे आणि मानवतेवरील अढळ विश्वासाचे प्रतीक बनली. सावित्रीबाई फुले यांचे शिक्षणकार्य केवळ उच्चवर्णीय समाजापुरते मर्यादित नव्हते. त्यांनी शूद्र-अतिशूद्र, दलित आणि वंचित समाजातील मुला-मुलींसाठी शाळा सुरू करून शिक्षणावर असलेली जातीय मक्तेदारी मोडून काढली. समाजाच्या तळागाळातील घटकांना शिक्षणाची संधी मिळणे हीच खरी सामाजिक क्रांती आहे, हा विचार त्यांनी कृतीतून सिद्ध केला. शिक्षणामुळे माणूस प्रश्न विचारायला शिकतो, अन्याय ओळखतो आणि स्वतःच्या हक्कांसाठी उभा राहतो, हे त्यांनी समाजासमोर ठामपणे मांडले. स्त्रियांच्या सामाजिक स्थितीबाबत सावित्रीबाई फुले यांची भूमिका अत्यंत प्रगत, मानवतावादी आणि काळाच्या पुढची होती. त्या काळात स्त्रीला दुय्यम, दुर्बल आणि परावलंबी मानले जात असताना सावित्रीबाईंनी स्त्रीला स्वतंत्र व्यक्तिमत्त्व, विचारशक्ती आणि आत्मसन्मान असलेला मानव म्हणून पाहिले. स्त्रीशिक्षणाशिवाय समाजाचा सर्वांगीण विकास शक्य नाही, हे त्यांनी आपल्या लेखनातून आणि कार्यातून समाजासमोर मांडले. शिक्षित स्त्री ही केवळ स्वतःचेच नव्हे, तर संपूर्ण कुटुंबाचे आणि पुढील पिढ्यांचे भविष्य घडवते, हा विचार त्यांनी समाजमनात रुजवण्याचा प्रयत्न केला. विधवांच्या प्रश्नांवर सावित्रीबाई फुले यांनी घेतलेली भूमिका त्यांच्या सामाजिक संवेदनशीलतेचे सर्वोच्च उदाहरण आहे. त्या काळात विधवांचे जीवन अत्यंत अमानवी होते. केशवपन, रंगीत वस्त्रांवर बंदी, धार्मिक बंधने, सामाजिक बहिष्कार आणि मानसिक छळ या साऱ्या गोष्टी विधवांच्या नशिबी होत्या. सावित्रीबाईंनी या प्रथांचा तीव्र विरोध केला. त्यांनी विधवांसाठी आश्रयगृहे सुरू केली आणि त्यांना सन्मानाने जगण्याचा अधिकार मिळावा, यासाठी समाजाशी संघर्ष केला. विधवा म्हणजे पापी किंवा समाजावर ओझे नसून तीही एक पूर्ण मानव आहे, हा विचार त्यांनी समाजासमोर ठामपणे मांडला.
विधवांच्या आयुष्यातील सर्वात भीषण समस्या म्हणजे सामाजिक भीतीमुळे होणाऱ्या बालहत्या. अवैध गर्भधारणेमुळे अनेक विधवांना नवजात बालकांचा बळी द्यावा लागत असे. या अमानुष प्रथेविरुद्ध सावित्रीबाई फुले यांनी बालहत्या प्रतिबंधक गृह सुरू केले. येथे विधवांना सुरक्षित वातावरणात प्रसूती करता येत असे. हा उपक्रम म्हणजे केवळ समाजसुधारणा नव्हे, तर तो मानवी करुणेचा आणि मातृत्वाच्या सन्मानाचा सर्वोच्च आविष्कार होता. अस्पृश्यता निर्मूलनासाठी सावित्रीबाई फुले यांनी उचललेली पावले त्या काळात अत्यंत धाडसी आणि क्रांतिकारी होती. अस्पृश्यांना सार्वजनिक पाणवठ्यांवर पाणी घेण्यास मनाई असताना त्यांनी आपल्या घरातील पाण्याचा हौद सर्वांसाठी खुला केला. ही कृती म्हणजे सामाजिक समतेचा आणि मानवतेचा जाहीरनामा होता. त्यांनी कृतीतून दाखवून दिले की माणसाची ओळख त्याच्या जातीवर नव्हे, तर त्याच्या माणूसपणावर आधारित असली पाहिजे. सावित्रीबाई फुले या केवळ समाजसुधारक नव्हत्या, तर त्या एक संवेदनशील कवयित्री, लेखिका आणि विचारवंतही होत्या. त्यांच्या “काव्यफुले” या काव्यसंग्रहातून त्यांनी अज्ञानाविरुद्धचा आक्रोश, स्त्रीदुःख, सामाजिक विषमता आणि शिक्षणाचे महत्त्व प्रभावी शब्दांत मांडले. त्यांचे साहित्य हे सामाजिक क्रांतीचे शब्दरूप होते. त्यांच्या कवितांमधून समाजाला आत्मपरीक्षणाची प्रेरणा मिळाली. १८९७ साली पुण्यात प्लेगची भीषण साथ पसरली असताना सावित्रीबाई फुले यांनी मानवतेचा सर्वोच्च आदर्श घालून दिला. स्वतःच्या जीवाची पर्वा न करता त्यांनी रुग्णांची सेवा केली. एका आजारी मुलाला वाचवताना त्यांना प्लेगची लागण झाली आणि त्यातच त्यांचे निधन झाले. मानवतेसाठी जगणे आणि मानवतेसाठीच प्राण अर्पण करणे हे त्यांच्या जीवनाचे अंतिम सत्य ठरले. आज सावित्रीबाई फुले यांची जयंती साजरी करताना केवळ औपचारिक कार्यक्रम, भाषणे किंवा प्रतिमा पूजन पुरेसे नाही. त्यांच्या विचारांचा, मूल्यांचा आणि सामाजिक कार्याचा आशय आत्मसात करून तो आजच्या समाजात प्रत्यक्ष कृतीत उतरवणे हीच खरी आदरांजली ठरेल. आजही स्त्रीशिक्षण, लिंगभेद, जातीय विषमता, सामाजिक अन्याय आणि आर्थिक असमानता या समस्या विविध स्वरूपात अस्तित्वात आहेत. अशा वेळी सावित्रीबाई फुले यांचे विचार अधिकच मार्गदर्शक ठरतात. क्रांतीज्योती सावित्रीबाई फुले या केवळ इतिहासातील व्यक्ती नाहीत, तर त्या वर्तमान आणि भविष्याला दिशा देणारी प्रेरणास्रोत आहेत. त्यांनी पेटवलेली शिक्षणाची, समतेची आणि मानवतेची मशाल आजही समाजाला प्रकाश दाखवत आहे. त्या मशालीचा प्रकाश समाजाच्या प्रत्येक कोपऱ्यात पोहोचवणे, हीच त्यांच्या जयंतीनिमित्त खरी मानवंदना ठरेल.
डॉ. राजेंद्र बगाटे (लेखक, समाजशास्त्राचे अभ्यासक आहेत)
