नवी दिल्ली : भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था (इस्रो)ने जीएसएलव्ही-एफ१८ (GSLV-F18) प्रक्षेपकाच्या साहाय्याने पुढील पिढीतील NVS-03 या नेव्हिगेशन उपग्रहाचे यशस्वी प्रक्षेपण करून आणखी एक महत्त्वपूर्ण टप्पा गाठला आहे. भारताची स्वदेशी उपग्रह नेव्हिगेशन प्रणाली ‘नाविक’ (NavIC) अधिक सक्षम करण्याच्या दृष्टीने ही मोहीम अत्यंत महत्त्वाची मानली जात आहे. आंध्र प्रदेशातील श्रीहरिकोटा येथील सतीश धवन अंतराळ केंद्राच्या दुसऱ्या प्रक्षेपण तळावरून शुक्रवारी रात्री ११.५१ वाजता हे प्रक्षेपण करण्यात आले. उड्डाणानंतर सुमारे २० मिनिटांत जीएसएलव्ही-एफ१८ ने २,२५० किलोग्रॅम वजनाचा NVS-03 उपग्रह यशस्वीरित्या जिओसिंक्रोनस ट्रान्सफर ऑर्बिट (GTO) मध्ये स्थापित केला. मोहिमेच्या यशानंतर इस्रोचे अध्यक्ष डॉ. व्ही. नारायणन यांनी वैज्ञानिक, अभियंते आणि संपूर्ण पथकाचे अभिनंदन करत ही मोहीम पूर्णपणे यशस्वी झाल्याची घोषणा केली. जीएसएलव्ही मालिकेची ही २० वी भरारी ठरली असून, NVS-03 हा इस्रोच्या दुसऱ्या पिढीतील नेव्हिगेशन उपग्रह मालिकेतील तिसरा उपग्रह आहे. या उपग्रहाच्या माध्यमातून नाविक प्रणालीच्या सेवा अधिक विश्वासार्ह, अचूक आणि सातत्यपूर्ण करण्याचा उद्देश आहे. नागरी, व्यावसायिक तसेच संरक्षण क्षेत्रात उपग्रहाधारित नेव्हिगेशनचे वाढते महत्त्व लक्षात घेता भारताच्या स्वतंत्र पोझिशनिंग, नेव्हिगेशन आणि टाइमिंग क्षमतेला या मोहिमेमुळे मोठी बळकटी मिळणार आहे.
नाविक ही अमेरिकेच्या GPS प्रणालीला भारताने विकसित केलेला स्वदेशी पर्याय असून, भारताचा मुख्य भूभाग आणि त्याच्या सीमांपासून सुमारे १,५०० किलोमीटरपर्यंत अचूक नेव्हिगेशन सेवा देण्यासाठी ही प्रणाली तयार करण्यात आली आहे. रस्ते वाहतूक, सागरी मार्गदर्शन, हवाई वाहतूक, आपत्ती व्यवस्थापन, अचूक शेती तसेच संरक्षण दलांच्या धोरणात्मक कारवायांसाठी या प्रणालीचा मोठ्या प्रमाणावर उपयोग होतो. NVS-03 उपग्रहाचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यामध्ये आयात केलेल्या अणुघड्याळासोबतच स्वदेशी विकसित ॲटोमिक क्लॉकचाही समावेश करण्यात आला आहे, ज्यामुळे भारताचे महत्त्वाच्या तंत्रज्ञानातील स्वावलंबन अधिक मजबूत होणार आहे. तसेच विद्यमान L5 आणि S-बँड सिग्नल्सबरोबरच प्रथमच L1 फ्रिक्वेन्सी सिग्नल जोडण्यात आला आहे. या नव्या सिग्नलमुळे स्मार्टफोन, वाहनांमधील नेव्हिगेशन प्रणाली आणि इतर ग्राहक उपकरणांशी सुसंगतता वाढणार असून, नाविकचा वापर अधिक व्यापक होण्याची अपेक्षा आहे. या यशस्वी मोहिमेमुळे भारताच्या अंतराळ तंत्रज्ञानातील प्रगतीला नवे बळ मिळाले असून, भविष्यात स्वदेशी नेव्हिगेशन सेवांचा विस्तार अधिक वेगाने होण्याचा मार्गही मोकळा झाला आहे.
