पुणे : युनेस्को जागतिक वारसा स्थळाचा दर्जा लाभलेल्या घारापुरी (एलिफंटा) लेण्यांना भेट देणाऱ्या पर्यटकांसाठी भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण विभागाने (ASI) एक अभिनव भेट दिली आहे. या ऐतिहासिक लेण्यांची माहिती आणि त्यांचे प्राचीन महत्त्व अधिक सोप्या पद्धतीने समजून घेण्यासाठी आता ‘स्वयंचलित डिजिटल ऑडिओ टूर’ प्रणाली कार्यान्वित करण्यात आली आहे.
भारतीय पुरातत्व विभागाच्या मुंबई मंडळाने सुरू केलेला हा उपक्रम ‘डिजिटल हेरिटेज’ कार्यक्रमाचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. या नवीन सुविधेमुळे पर्यटकांना आता कोणत्याही मानवी मार्गदर्शकाशिवाय (गाईड) स्वतःच्या वेळेनुसार आणि सोयीनुसार संपूर्ण लेण्यांचा इतिहास ऐकता येणार आहे. डिजिटल माध्यमाद्वारे उपलब्ध असलेल्या या ऑडिओ टूरमध्ये लेण्यांमधील शिल्पकला, त्यांचे पौराणिक संदर्भ आणि ऐतिहासिक जडणघडण यावर सविस्तर प्रकाश टाकण्यात आला आहे. घारापुरी लेण्यांमध्ये ही सुविधा सुरू करण्यापूर्वी, भारतीय पुरातत्व विभागाने पुणे विभागातील काही महत्त्वाच्या ऐतिहासिक स्थळांवर या प्रणालीची यशस्वी चाचणी केली होती. पुण्यातील लोहगड किल्ला, कुडा लेणी आणि पाताळेश्वर मंदिर या ठिकाणी या डिजिटल ऑडिओ सुविधेला पर्यटकांकडून उत्स्फूर्त प्रतिसाद मिळाला. याच यशाच्या धर्तीवर आता मुंबईतील या महत्त्वाच्या वारसा स्थळावर ही सेवा सुरू करण्यात आली आहे. पुरातत्व विभागाने आखलेल्या मोठ्या धोरणांतर्गत, महाराष्ट्रातील किमान २४ संरक्षित स्मारकांमध्ये टप्प्याटप्प्याने ही डिजिटल प्रणाली लागू केली जाणार आहे. ऐतिहासिक वारशाचे जतन करण्यासोबतच, आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करून पर्यटनाचा अनुभव अधिक समृद्ध करणे, हा यामागील मुख्य उद्देश आहे. यामुळे परदेशी पर्यटकांनाही भाषेची अडचण न येता महाराष्ट्राचा वैभवशाली इतिहास समजून घेण्यास मदत होणार आहे.
