नवी दिल्ली : भारतीय रेल्वे हरित तंत्रज्ञानाच्या दिशेने आणखी एक मोठे पाऊल टाकत असून देशातील पहिल्या हायड्रोजन रेल्वेचे उद्घाटन १७ जुलै रोजी होणार आहे. हरियाणातील जींद येथे पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या हस्ते या अत्याधुनिक रेल्वेला हिरवा झेंडा दाखवण्यात येणार असून, हा भारतीय रेल्वेच्या इतिहासातील महत्त्वाचा टप्पा मानला जात आहे. पर्यावरणपूरक आणि शून्य-उत्सर्जन तंत्रज्ञानावर आधारित ही रेल्वे जगातील सर्वात लांब आणि सर्वाधिक शक्तिशाली हायड्रोजन ट्रेनसेट्सपैकी एक असल्याचा दावा भारतीय रेल्वेकडून करण्यात आला आहे. या रेल्वेत आठ प्रवासी डबे आणि दोन ड्रायव्हिंग पॉवर कार म्हणजेच दोन इंजिने असतील. जींद ते सोनीपत या मार्गावर धावणाऱ्या या रेल्वेचा कमाल वेग ताशी ७५ किलोमीटर असेल आणि एका फेरीत सुमारे ६८२ प्रवाशांना प्रवास करता येणार आहे. दररोज दोन फेऱ्या चालवण्यात येणार असून रेल्वे सुमारे ३५६ किलोमीटरचे अंतर पार करेल. या प्रवासासाठी सुमारे ३०० किलो हायड्रोजनचा वापर केला जाणार आहे. जगात अत्यंत कमी देशांनी हायड्रोजन रेल्वे तंत्रज्ञान स्वीकारले असून, फ्रान्समधील अलस्टोम कंपनीने २०१६ मध्ये या तंत्रज्ञानावर आधारित रेल्वेचे पहिले सादरीकरण केले होते. त्यानंतर जर्मनीने ‘कोराडिया आयलिंट’ ही जगातील पहिली प्रवासी हायड्रोजन रेल्वे सुरू केली. पुढे जपान, चीन आणि अमेरिकेनेही या तंत्रज्ञानाचा अवलंब केला. भारत आता या आधुनिक आणि पर्यावरणपूरक तंत्रज्ञानाचा वापर करणाऱ्या देशांच्या यादीत सामील होणार आहे.
हायड्रोजन रेल्वेचे कार्य पारंपरिक इलेक्ट्रिक रेल्वेपेक्षा पूर्णपणे वेगळे आहे. या रेल्वेला ओव्हरहेड वीजवाहिन्यांची आवश्यकता नसते. रेल्वेमध्ये उच्च दाबाखाली साठवलेला हायड्रोजन आणि वातावरणातील ऑक्सिजन यांची अभिक्रिया करून फ्युएल सेलद्वारे वीज तयार केली जाते. ही वीज रेल्वेला चालवण्यासाठी वापरली जाते, तर त्यातून तयार होणारे एकमेव उपउत्पादन म्हणजे पाण्याची वाफ असल्याने ही प्रणाली पर्यावरणपूरक मानली जाते. भारतीय रेल्वेच्या या ट्रेनमध्ये दोन पॉवर कार असतील आणि प्रत्येक पॉवर कारमध्ये चार इंटिग्रेटेड पॉवर पॅक बसवण्यात आले आहेत. प्रत्येक पॉवर पॅकमध्ये हायड्रोजन फ्युएल सेल आणि लिथियम फेरो फॉस्फेट बॅटरीचा समावेश आहे. एक पॉवर पॅक सुमारे ३०० किलोवॅट ऊर्जा निर्माण करतो, तर दोन्ही इंजिनांमधील सर्व पॉवर पॅक मिळून एकूण २,४०० किलोवॅट म्हणजेच सुमारे ३,२०० हॉर्सपॉवर इतकी शक्ती उपलब्ध होते. रेल्वे सुरू असताना फ्युएल सेल सातत्याने वीज निर्माण करतो, तर गरजेनुसार बॅटरी अतिरिक्त ऊर्जा पुरवते आणि कमी मागणीच्या वेळी पुन्हा चार्ज होते. त्यामुळे ऊर्जा वापर अधिक कार्यक्षम बनतो. ही ट्रेन जुन्या डिझेल इलेक्ट्रिक मल्टिपल युनिट (DEMU) रेकचे रूपांतर करून तयार करण्यात आली असून त्यातील डिझेल इंजिन काढून त्याजागी आधुनिक हायड्रोजन-इलेक्ट्रिक प्रोपल्शन प्रणाली बसवण्यात आली आहे. या रेल्वेसाठी वापरण्यात आलेले अत्याधुनिक फ्युएल सेल कॅनडातील ‘बलार्ड’ कंपनीकडून उपलब्ध करून देण्यात आले आहेत. पर्यावरण संरक्षण, इंधन बचत आणि शाश्वत वाहतूक व्यवस्थेच्या दृष्टीने भारतीय रेल्वेचा हा महत्त्वाकांक्षी प्रकल्प भविष्यातील रेल्वे तंत्रज्ञानासाठी नवा मापदंड ठरण्याची अपेक्षा व्यक्त केली जात आहे.
