मानवी समाजरचनेचा केंद्रबिंदू म्हणजे नातेसंबंध होय. माणूस जन्माला येतो तो केवळ जैविक अस्तित्व म्हणून नव्हे, तर सामाजिक अस्तित्व म्हणून. कुटुंब, नातेवाईक, समाज, संस्था आणि विविध सामाजिक गट यांच्याशी असलेल्या परस्परसंबंधांतूनच त्याची ओळख, मूल्यव्यवस्था आणि जीवनदृष्टी घडत असते. या सर्व नात्यांमध्ये मैत्रीचे स्थान अत्यंत वेगळे आणि अर्थपूर्ण आहे. मैत्री ही कोणत्याही औपचारिक बंधनांवर आधारलेली नसून स्वेच्छेने, समतेच्या आणि विश्वासाच्या पायावर उभी राहिलेली नाती असतात. २८ डिसेंबर रोजी साजरा होणारा ‘नॅशनल कॉल अ फ्रेंड डे’ हा दिवस या मैत्रीच्या नात्यांचे स्मरण करून देतो आणि आधुनिक समाजातील संवादाच्या तुटवड्यावर समाजशास्त्रीय दृष्टीने विचार करण्याची संधी देतो. समाजशास्त्र माणसाला ‘सामाजिक प्राणी’ मानते. व्यक्तीचे विचार, भावना, वर्तन आणि जीवनशैली ही समाजातील सततच्या संवादातूनच घडत असते. या प्रक्रियेत मित्रांचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे ठरते. मित्र हा असा सामाजिक आधार असतो की ज्याच्यासमोर व्यक्ती कोणताही मुखवटा न घालता स्वतःला व्यक्त करू शकते. कुटुंबातील किंवा औपचारिक सामाजिक चौकटीतील मर्यादांपलीकडे जाऊन मित्राशी संवाद साधता येतो. त्यामुळे मैत्री ही व्यक्तीच्या भावनिक सुरक्षिततेसाठी आणि मानसिक आरोग्यासाठी एक महत्त्वाची सामाजिक संस्था ठरते. ‘नॅशनल कॉल अ फ्रेंड डे’ हा दिवस या संस्थेचे महत्त्व समाजाला पुन्हा जाणवून देतो. आधुनिक काळात मानवी जीवन अधिक गतिमान, स्पर्धात्मक आणि ताणतणावपूर्ण झाले आहे. शहरीकरण, औद्योगिकीकरण, जागतिकीकरण आणि व्यक्तिकेंद्रित जीवनशैलीमुळे माणूस अधिकाधिक व्यस्त आणि एकाकी होत चालला आहे. तंत्रज्ञानाने संवादाची साधने प्रचंड वाढवली असली, तरी संवादाची खोली कमी होत असल्याचे समाजशास्त्रीय अभ्यासातून दिसून येते. सोशल मीडिया, व्हॉट्सॲप संदेश किंवा इमोजी यांच्या माध्यमातून संपर्क राहतो; पण मन मोकळे करून बोलण्याची सवय कमी होत आहे. अशा पार्श्वभूमीवर मित्राला फोन करून प्रत्यक्ष संवाद साधणे ही कृती केवळ तांत्रिक नसून सामाजिक आणि भावनिक दृष्ट्या अत्यंत महत्त्वाची ठरते. ‘नॅशनल कॉल अ फ्रेंड डे’ हा दिवस या डिजिटल दुराव्याला छेद देणारा मानवी संदेश देतो.
समाजशास्त्रातील ‘सामाजिक भांडवल’ ही संकल्पना नातेसंबंधांचे सामर्थ्य स्पष्ट करते. विश्वास, परस्पर सहकार्य, संवाद आणि सामाजिक नेटवर्क्स यांचा एकत्रित परिणाम म्हणजे सामाजिक भांडवल. मित्रपरिवार हा या सामाजिक भांडवलाचा एक महत्त्वाचा स्रोत आहे. अडचणीच्या काळात मित्र मदतीला येतात, भावनिक आधार देतात आणि जीवनाकडे पाहण्याचा सकारात्मक दृष्टिकोन निर्माण करतात. अनेक वेळा मित्राशी केलेला संवाद हा उपचारासारखा ठरतो. ‘नॅशनल कॉल अ फ्रेंड डे’ हा दिवस या सामाजिक भांडवलाचे जतन आणि संवर्धन करण्याचे महत्त्व अधोरेखित करतो. मानसिक आरोग्याच्या संदर्भात या दिवसाचे महत्त्व अधिक ठळकपणे जाणवते. आजच्या समाजात तणाव, नैराश्य, चिंता, असुरक्षितता आणि एकटेपणा या समस्या झपाट्याने वाढत आहेत. समाजशास्त्रीय आणि मानसशास्त्रीय अभ्यासानुसार सामाजिक अलगाव हा मानसिक आजारांचा एक प्रमुख कारणीभूत घटक आहे. विशेषतः विद्यार्थी, स्थलांतरित कामगार, शहरी नोकरदार वर्ग आणि वृद्ध यांना या समस्यांचा अधिक सामना करावा लागतो. अशा वेळी मित्राचा साधा फोन कॉलही एखाद्या व्यक्तीसाठी आधारवड ठरू शकतो. ‘कोणी तरी आपल्याशी संवाद साधते आहे’ ही भावना माणसाला मानसिक बळ देते. ‘नॅशनल कॉल अ फ्रेंड डे’ हा दिवस समाजाला या संवेदनशील वास्तवाची जाणीव करून देतो. भारतीय समाजात मैत्रीची संकल्पना प्राचीन काळापासून अस्तित्वात आहे. ग्रामीण समाजात शेजारी, सहकारी, बालसवंगडी यांच्यातून मैत्री विकसित होत असे. सामूहिक जीवनपद्धतीमुळे संवाद, सहवास आणि परस्परावलंबन अधिक होते. मात्र आधुनिक काळात विभक्त कुटुंब पद्धती, स्थलांतर, शिक्षण आणि नोकरीच्या संधींमुळे नात्यांमध्ये दुरावा निर्माण झाला आहे. अनेकदा बालपणीचे किंवा तरुणपणीचे मित्र काळाच्या ओघात संपर्काबाहेर जातात. ‘नॅशनल कॉल अ फ्रेंड डे’ हा दिवस या विस्मरणात गेलेल्या नात्यांना पुन्हा उजाळा देण्याची संधी देतो.
पिढ्यान्‌पिढ्यांतील नातेसंबंधांच्या संदर्भातही या दिवसाचे महत्त्व आहे. जुने मित्र म्हणजे केवळ व्यक्ती नव्हे, तर आपल्या जीवनातील आठवणी, अनुभव आणि सामाजिक इतिहास असतो. समाजशास्त्रीय दृष्टिकोनातून पाहता, अशी नाती जपणे म्हणजे सामाजिक स्मृती जपणे होय. मित्राला केलेला फोन हा भूतकाळ आणि वर्तमान यांना जोडणारा सेतू ठरतो. त्यामुळे ‘नॅशनल कॉल अ फ्रेंड डे’ हा दिवस सामाजिक सलगतेचे प्रतीक ठरतो. स्त्री-पुरुष मैत्री, आंतरजातीय, आंतरधर्मीय आणि विविध सांस्कृतिक पार्श्वभूमीतील मैत्री समाजातील समता, सहिष्णुता आणि सलोखा वाढवण्यास मदत करतात. समाजशास्त्र मानते की वैयक्तिक पातळीवरील संवाद आणि मैत्रीमुळे सामाजिक भिंती, पूर्वग्रह आणि भेदभाव कमी होऊ शकतात. एका साध्या संवादातून परस्पर समज वाढते आणि सामाजिक ऐक्य मजबूत होते. ‘नॅशनल कॉल अ फ्रेंड डे’ हा दिवस या व्यापक सामाजिक ऐक्याचा विचार करण्यास प्रवृत्त करतो. कामाच्या ठिकाणी असलेली मैत्रीही समाजशास्त्रीय दृष्ट्या महत्त्वाची आहे. सहकाऱ्यांमधील मैत्रीमुळे कार्यस्थळी सकारात्मक वातावरण निर्माण होते, तणाव कमी होतो आणि परस्पर सहकार्य वाढते. अनेक संशोधनांतून असे स्पष्ट झाले आहे की ज्या संस्थांमध्ये मानवी संबंध सुदृढ असतात, त्या संस्था अधिक स्थिर आणि कार्यक्षम ठरतात. त्यामुळे हा दिवस वैयक्तिक आयुष्यापुरता मर्यादित न राहता सामाजिक आणि व्यावसायिक जीवनातील संवादाचे महत्त्व अधोरेखित करतो. वृद्धांच्या आयुष्यात संवाद आणि मैत्रीचे स्थान अधिक संवेदनशील आहे. विभक्त कुटुंब पद्धती, शहरी जीवनशैली आणि स्थलांतरामुळे अनेक वृद्ध एकटे पडलेले दिसतात. त्यांच्या आयुष्यात मित्राचा फोन कॉल हा आनंद, आठवणी आणि आपुलकीचा स्रोत ठरतो. समाजशास्त्रीय दृष्टिकोनातून पाहता, वृद्धांचे सामाजिक एकाकीपण कमी करणे ही समाजाची सामूहिक जबाबदारी आहे. ‘नॅशनल कॉल अ फ्रेंड डे’ हा दिवस या जबाबदारीची जाणीव करून देतो. एकूणच, ‘नॅशनल कॉल अ फ्रेंड डे’ हा दिवस केवळ औपचारिक साजरा करण्यापुरता मर्यादित न ठेवता, मानवी नातेसंबंधांचे पुनर्मूल्यांकन करण्याची संधी देतो. समाजशास्त्रीय दृष्टीने पाहता, मजबूत समाजाची उभारणी ही संवाद, विश्वास आणि आपुलकीवर आधारलेली असते. जेव्हा माणसे एकमेकांशी संवाद साधतात, तेव्हा समाज अधिक संवेदनशील, समतोल आणि मानवी बनतो. म्हणूनच २८ डिसेंबर हा दिवस आपण केवळ मित्राला फोन करण्याचा दिवस न मानता, नात्यांना पुन्हा जिवंत करण्याचा, संवाद वाढवण्याचा आणि समाज अधिक मानवी बनवण्याचा संकल्प म्हणून स्वीकारायला हवा. एका साध्या फोनकॉलमधूनही नाती घट्ट होऊ शकतात आणि समाजात सकारात्मक परिवर्तन घडू शकते. हीच ‘नॅशनल कॉल अ फ्रेंड डे’ची खरी समाजशास्त्रीय जाणीव आहे.
डॉ. राजेंद्र बगाटे (लेखक, समाजशास्त्राचे अभ्यासक आहेत)
ईमेल – bagate.rajendra5@gmail.com
