नवी दिल्ली : विद्यार्थ्यांच्या दप्तराच्या वाढत्या वजनामुळे त्यांच्या शारीरिक आरोग्यावर होणारे दुष्परिणाम लक्षात घेऊन शालेय शिक्षण विभागाने महत्त्वपूर्ण निर्णय घेतला आहे. यापुढे विद्यार्थ्यांच्या दप्तराचे वजन हे त्यांच्या एकूण शारीरिक वजनाच्या १० टक्क्यांपेक्षा अधिक नसावे, असे स्पष्ट निर्देश राज्यातील सर्व शाळांना देण्यात आले आहेत. वाढत्या दप्तरांच्या ओझ्यामुळे विद्यार्थ्यांमध्ये पाठदुखी, मानदुखी, खांदेदुखी तसेच पाठीच्या कण्याशी संबंधित विविध तक्रारी वाढत असल्याचे अनेक अभ्यासांतून समोर आले आहे. ही बाब लक्षात घेऊन शिक्षण विभागाने ‘शालेय दप्तर धोरण’ अधिक प्रभावीपणे राबविण्याचा निर्णय घेतला आहे. विद्यार्थ्यांना दररोज पाठ्यपुस्तके, वह्या, कार्यपुस्तिका, सराव पुस्तिका तसेच विविध शैक्षणिक साहित्य शाळेत आणावे लागते. परिणामी प्राथमिक आणि माध्यमिक स्तरावरील अनेक विद्यार्थ्यांचे दप्तर त्यांच्या क्षमतेपेक्षा अधिक वजनदार होत असल्याचे निदर्शनास आले आहे. त्यामुळे विद्यार्थ्यांचे वय, उंची आणि शारीरिक क्षमता लक्षात घेऊन दप्तराचे वजन नियंत्रित ठेवण्याच्या सूचना देण्यात आल्या आहेत. शाळांनी वेळापत्रकाचे योग्य नियोजन करून एका दिवशी आवश्यक तेवढीच पुस्तके आणि वह्या विद्यार्थ्यांना आणण्यास सांगावे. तसेच दप्तरात अनावश्यक साहित्य ठेवले जाणार नाही, याचीही दक्षता घेण्याची जबाबदारी शाळा प्रशासनावर सोपविण्यात आली आहे. दप्तराचे वजन नियमितपणे तपासणे, विद्यार्थ्यांना योग्य पद्धतीने दप्तर वापरण्याबाबत मार्गदर्शन करणे आणि आवश्यकतेनुसार पालकांशी समन्वय साधणे, अशा सूचनाही शिक्षण विभागाने दिल्या आहेत.
दप्तराचे ओझे कमी करण्यासाठी केवळ शाळांचे नियोजन पुरेसे नसून पालक, शिक्षक आणि शाळा व्यवस्थापन यांचा समन्वयही तितकाच महत्त्वाचा असल्याचे शिक्षण विभागाने स्पष्ट केले आहे. विद्यार्थ्यांनी दररोज वेळापत्रकानुसार आवश्यक तेवढेच साहित्य शाळेत आणावे, यासाठी पालकांनीही घरी दप्तर तपासावे, असे आवाहन करण्यात आले आहे. शिक्षकांनी अभ्यासक्रमाचे नियोजन करताना एका दिवशी सर्व विषयांची पुस्तके आणण्याची आवश्यकता टाळावी, तसेच शक्य असल्यास शाळेतच काही शैक्षणिक साहित्य ठेवण्याची व्यवस्था करावी, असेही सूचित करण्यात आले आहे. केंद्र सरकारच्या शालेय शिक्षण विभागाने ११ ऑगस्ट रोजी दप्तराचे वजन कमी करण्यासंदर्भात मार्गदर्शक सूचना जारी केल्या होत्या. त्याच धर्तीवर राज्य शिक्षण विभागानेही शाळांना दप्तराचे वजन विद्यार्थ्यांच्या वजनाच्या १० टक्क्यांच्या मर्यादेत राहील याची नियमित तपासणी करण्याचे निर्देश दिले आहेत. जड दप्तरामुळे विद्यार्थ्यांच्या आरोग्यावर होणाऱ्या परिणामांबाबत जनजागृती करणे, पालकांमध्ये जागरूकता निर्माण करणे आणि शैक्षणिक उपक्रमांचे योग्य नियोजन करून विद्यार्थ्यांवरील अनावश्यक ताण कमी करणे, यावर या धोरणात विशेष भर देण्यात आला आहे. या निर्णयामुळे विद्यार्थ्यांचे दप्तर हलके होऊन त्यांच्या शारीरिक आरोग्याचे संरक्षण होईल, तसेच शिक्षण अधिक आनंददायी आणि तणावमुक्त करण्यास मदत होईल, अशी अपेक्षा शिक्षण विभागाने व्यक्त केली आहे.
