नवी दिल्ली : भारतीय अन्न सुरक्षा आणि मानक प्राधिकरण (FSSAI) ने उच्च-कॅफीनयुक्त पेयांच्या विक्री आणि जाहिरातींबाबत महत्त्वाचा निर्णय घेतला असून, अशा उत्पादनांवर ‘एनर्जी ड्रिंक’ (Energy Drink) हा शब्द वापरण्यास कंपन्यांना मनाई केली आहे. गेल्या काही दिवसांपासून शाळांच्या परिसरात एनर्जी ड्रिंकच्या विक्रीवर निर्बंध घालण्याची चर्चा सुरू असताना आता FSSAI ने या उत्पादनांच्या लेबलिंगबाबतही स्पष्ट भूमिका घेतली आहे. नियामकाच्या मते, भारतात ‘एनर्जी ड्रिंक’ या श्रेणीसाठी कोणतेही अधिकृत मानक निश्चित करण्यात आलेले नाही. त्यामुळे उच्च-कॅफीनयुक्त पेयांना ‘एनर्जी ड्रिंक’ म्हणून संबोधणे किंवा त्यावर अशा प्रकारचे लेबल लावणे योग्य ठरत नाही. FSSAI ने कंपन्यांना ‘शरीर आणि मनाला ऊर्जा देते’, ‘अशक्तपणा दूर करते’ किंवा तत्सम दावे करणारे संदेश वापरणेही टाळण्याचे निर्देश दिले आहेत. अशा प्रकारचे दावे ग्राहकांची दिशाभूल करू शकतात, असे प्राधिकरणाचे मत आहे. या निर्णयाला काही पेय उत्पादक कंपन्यांनी विरोध दर्शवला असून, यामुळे त्यांच्या ब्रँडची ओळख आणि विक्रीवर परिणाम होईल, अशी चिंता व्यक्त केली आहे. मात्र, FSSAIचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी रजित पुन्हानी यांनी स्पष्ट केले की, नियामकाचा निर्णय नियमांनुसार घेण्यात आला असून, एखाद्या कंपनीला तो मान्य नसेल तर तिला न्यायालयात जाण्याचा पर्याय उपलब्ध आहे. दरम्यान, सरकारी सूत्रांच्या माहितीनुसार कंपन्यांनी अखेर FSSAIच्या निर्देशांचे पालन करण्यास सहमती दर्शवली असून, लेबलमध्ये आवश्यक बदल करण्यासाठी त्यांना ९० दिवसांची मुदत देण्यात आली आहे.
उच्च प्रमाणात कॅफीन, साखर आणि टॉरीन असलेल्या पेयांच्या आरोग्यावर होणाऱ्या संभाव्य परिणामांबाबत जगभरात चिंता व्यक्त केली जात आहे. त्यामुळे विविध देशांमध्ये अशा उत्पादनांवर नियंत्रण आणण्यासाठी नियम अधिक कडक केले जात आहेत. इंग्लंडमध्ये पुढील वर्षी एप्रिलपासून १६ वर्षांखालील मुलांना उच्च-कॅफीनयुक्त पेयांची विक्री बंद करण्याचा निर्णय घेण्यात आला आहे, तर पाकिस्तानमधील काही भागांमध्ये ही पेये ‘उत्तेजक पेये’ या स्वरूपात विकली जातात. भारतातही या उत्पादनांच्या जाहिराती आणि दाव्यांवर आता अधिक बारकाईने लक्ष ठेवले जाणार आहे. अनेक एनर्जी ड्रिंक उत्पादक कंपन्या आपल्या जाहिरातींमध्ये हे पेय त्वरित ऊर्जा देते, उत्साह वाढवते किंवा शरीर अधिक सक्रिय बनवते, असे दावे करतात. उदाहरणार्थ, काही प्रसिद्ध ब्रँड्स त्यांच्या प्रचार मोहिमांमध्ये ऊर्जा आणि चपळतेशी संबंधित घोषवाक्यांचा वापर करतात. मात्र, FSSAIच्या नव्या निर्देशांमुळे अशा जाहिरातींवर आणि प्रचार पद्धतींवरही परिणाम होण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे. इंडियन बेवरेजेस असोसिएशनने सरकारच्या निर्णयाचे पालन करण्याची भूमिका घेत विज्ञानाधारित धोरणांना पाठिंबा देण्याची तयारी दर्शवली आहे. ग्राहकांची दिशाभूल रोखणे, अन्नपदार्थांच्या लेबलिंगमध्ये पारदर्शकता आणणे आणि विशेषतः लहान मुले व तरुणांच्या आरोग्याचे संरक्षण करणे हा या निर्णयामागील प्रमुख उद्देश असल्याचे मानले जात आहे.
