ब्लड मून : ३ मार्चला वर्षातील पहिल्या पूर्ण चंद्रग्रहणाचा योग; पुन्हा थेट २०२८ ची वाट पाहावी लागणार!

वृत्तसंस्था : अवकाश निरीक्षणाची आवड असलेल्या खगोलप्रेमींसाठी येणारा मंगळवार, ३ मार्च २०२६ हा दिवस अत्यंत विशेष ठरणार आहे. या दिवशी आकाशात ‘पूर्ण चंद्रग्रहण’ पाहायला मिळणार असून, या विशेष खगोलीय घटनेला वैज्ञानिक भाषेत ‘ब्लड मून’ असेही संबोधले जाते. विशेष म्हणजे, २०२६ या संपूर्ण वर्षातील हे एकमेव पूर्ण चंद्रग्रहण असणार आहे. चंद्रग्रहणाच्या वेळी चंद्र पूर्णपणे गडद किंवा काळा न दिसता तांबूस किंवा गडद लाल रंगाचा दिसतो, म्हणून त्याला ‘ब्लड मून’ म्हणतात. ‘नासा’ या जागतिक अंतराळ संशोधन संस्थेच्या शास्त्रज्ञांनुसार, पृथ्वीच्या वातावरणामुळे सूर्यप्रकाशातील निळ्या रंगाच्या लहरी विखुरल्या जातात आणि केवळ लाल रंगाच्या लहरीच पुढे प्रवास करू शकतात. हीच तांबूस प्रकाशकिरणे चंद्राच्या पृष्ठभागावर पडल्यामुळे चंद्र तेजस्वी लाल रंगाचा दिसतो. सूर्योदय आणि सूर्यास्ताच्या वेळी आकाश लाल दिसण्यामागे जे वैज्ञानिक कारण आहे, तेच या प्रक्रियेलाही लागू होते.

ग्रहणाची स्थिती आणि खगोलीय रचना :
पूर्ण चंद्रग्रहण ही एक अशी अवस्था आहे जेव्हा सूर्य, पृथ्वी आणि चंद्र एकाच सरळ रेषेत येतात. यावेळी पृथ्वी सूर्याचा प्रकाश चंद्रापर्यंत पोहोचण्यापासून पूर्णपणे रोखते. या प्रक्रियेत दोन महत्त्वाचे टप्पे असतात:

• पेनुम्ब्रा (Penumbra) : ग्रहणाच्या सुरुवातीला चंद्र पृथ्वीच्या सावलीच्या बाह्य भागात असतो. या काळात चंद्राचा प्रकाश काहीसा मंदावतो, मात्र त्याचा मूळ पांढरा रंग बदलत नाही.
• अम्ब्रा (Umbra) : हा पृथ्वीच्या सावलीचा सर्वात गडद मध्यभाग असतो. जेव्हा चंद्र या भागात पूर्णपणे प्रवेश करतो, तेव्हाच खऱ्या अर्थाने ‘पूर्ण चंद्रग्रहण’ सुरू होते आणि चंद्र पूर्णपणे लाल रंगाचा दिसू लागतो.

३ मार्चचे हे पूर्ण चंद्रग्रहण प्रामुख्याने आशिया खंड, ऑस्ट्रेलिया, उत्तर अमेरिका आणि दक्षिण अमेरिकेच्या काही भागांतून स्पष्टपणे न्याहाळता येईल. युरोप आणि आफ्रिका खंडातील काही प्रदेशांमध्ये मात्र हे ग्रहण अंशतः दिसेल किंवा तेथील लोकांना हे पूर्ण ग्रहण पाहता येणार नाही. भारतासह आशियाई देशांमध्ये ग्रहणाची वेळ आणि दृश्यमानता हवामानावर अवलंबून असेल. पुन्हा अशी संधी थेट २०२८ मध्ये खगोलशास्त्रीय दृष्टीने या ग्रहणाला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे, कारण २०२६ सालातील हे एकमेव पूर्ण चंद्रग्रहण आहे. यानंतर खगोलप्रेमींना अशा प्रकारच्या पूर्ण चंद्रग्रहणाची वाट पाहावी लागणार आहे. ३ मार्चनंतर असा दुर्मिळ योग थेट डिसेंबर २०२८ च्या शेवटी पाहायला मिळणार आहे. त्यामुळे ही संधी गमावू नये, असे आवाहन खगोलतज्ज्ञांनी केले आहे.