नवी दिल्ली : भारतीय रेल्वेने १७ जुलै २०२६ रोजी हरियाणातील जींद जंक्शन येथून देशातील पहिल्या स्वदेशी हायड्रोजन फ्यूल सेल प्रवासी ट्रेन ‘नमो ग्रीन रेल’चे लोकार्पण करून हरित रेल्वे युगाची ऐतिहासिक सुरुवात केली. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या हस्ते या पर्यावरणपूरक ट्रेनला हिरवा झेंडा दाखवण्यात आला. उत्तर रेल्वे अंतर्गत ही ट्रेन जींद–सोनीपत या सुमारे ८९ किलोमीटर मार्गावर धावणार असून, सर्वसामान्य प्रवाशांसाठी किमान ₹५ आणि कमाल ₹२५ इतका परवडणारा तिकीट दर निश्चित करण्यात आला आहे. १० डब्यांच्या या ट्रेनमध्ये एकावेळी सुमारे २,६०० प्रवासी प्रवास करू शकतात. जागतिक स्तरावर धावणाऱ्या बहुतांश हायड्रोजन गाड्या केवळ २ ते ४ डब्यांच्या असताना भारतीय रेल्वेने अधिक क्षमतेची ट्रेन विकसित करून महत्त्वाचा टप्पा गाठला आहे. या ट्रेनचा डिझाइन वेग ताशी ११० किमी, तर परिचालन वेग ताशी ७५ किमी असेल. वेळापत्रकानुसार ट्रेन क्रमांक ७४०१० सकाळी ७:४० वाजता जींदवरून सुटून ९:४० वाजता सोनीपतला पोहोचेल, तर परतीची ७४००९ क्रमांकाची ट्रेन १०:४० वाजता सोनीपतवरून सुटून दुपारी १:०० वाजता जींदला पोहोचेल. या ट्रेनमध्ये १२०० किलोवॅट क्षमतेची प्रोटॉन एक्सचेंज मेंब्रेन (PEM) फ्यूल सेल प्रणाली बसवण्यात आली असून, हवेतील ऑक्सिजन आणि हायड्रोजन यांच्या रासायनिक अभिक्रियेतून तयार होणाऱ्या विजेवर ट्रेनची मोटर्स चालतात. त्यामुळे कार्बन उत्सर्जन होत नाही आणि केवळ पाण्याची वाफ व उष्णता बाहेर पडते. या प्रकल्पासाठी जींद येथे ३,००० किलो क्षमतेचे स्वदेशी हायड्रोजन साठवणूक व जलद रिफ्यूलिंग केंद्रही उभारण्यात आले आहे.
प्रवाशांच्या सुरक्षिततेसाठी या ट्रेनमध्ये अत्याधुनिक ‘डिफेन्स इन डेप्थ’ बहुस्तरीय सुरक्षा प्रणाली बसवण्यात आली आहे. हायड्रोजन गळती, असामान्य उष्णता किंवा धूर ओळखण्यासाठी संवेदनशील सेन्सर्स आणि लीक डिटेक्टर्स बसवण्यात आले असून, कोणतीही त्रुटी आढळल्यास संगणकीय प्रणाली मानवी हस्तक्षेपाशिवाय हायड्रोजनचा पुरवठा तात्काळ बंद करते. तसेच, किरकोळ गळती झाल्यास गॅस सुरक्षितपणे वातावरणात विरघळून जाईल, अशा प्रकारची वेंटिलेशन व्यवस्था करण्यात आली आहे. या प्रकल्पामुळे भारत जर्मनी, चीन, जपान आणि अमेरिका यांसारख्या हायड्रोजन तंत्रज्ञान वापरणाऱ्या निवडक देशांच्या श्रेणीत सामील झाला आहे. पूर्णपणे भारतात डिझाइन आणि विकसित करण्यात आलेली ही ट्रेन ‘आत्मनिर्भर भारत’ आणि ‘राष्ट्रीय हरित हायड्रोजन मिशन’ या उद्दिष्टांना बळ देणारे महत्त्वपूर्ण पाऊल मानले जात आहे. स्वच्छ ऊर्जा, अत्याधुनिक तंत्रज्ञान आणि पर्यावरणपूरक वाहतुकीचा संगम असलेली ‘नमो ग्रीन रेल’ भारताच्या शाश्वत रेल्वे व्यवस्थेकडे वाटचाल करणारा ऐतिहासिक टप्पा ठरली असून, भविष्यात देशातील इतर मार्गांवरही अशा हायड्रोजन ट्रेन्स सुरू करण्याचा मार्ग या प्रकल्पामुळे मोकळा होणार आहे.
